ಅಧ್ಯಾಯ ೧ — ಅರ್ಜುನ ವಿಷಾದ ಯೋಗ
ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗ
ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಉಭಯ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಗುರುಗಳು, ಬಂಧುಗಳು ಹಾಗೂ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕಂಡು ಅತಿಯಾದ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಮುಖ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿವರಣೆ
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ । ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ ಸಮವೇತಾ ಯುಯುತ್ಸವಃ । ಮಾಮಕಾಃ ಪಾಣ್ಡವಾಶ್ಚೈವ ಕಿಮಕುರ್ವತ ಸಞ್ಜಯ ॥೧-೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು: ಸಂಜಯನೇ, ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರವಾದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸೇರಿದ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡುಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು?
ಸಞ್ಜಯ ಉವಾಚ । ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತು ಪಾಣ್ಡವಾನೀಕಂ ವ್ಯೂಢಂ ದುರ್ಯೋಧನಸ್ತದಾ । ಆಚಾರ್ಯಮುಪಸಙ್ಗಮ್ಯ ರಾಜಾ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ ॥೧-೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು: ಆಗ ದುರ್ಯೋಧನರಾಜನು ವ್ಯೂಹರಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
ಪಶ್ಯೈತಾಂ ಪಾಣ್ಡುಪುತ್ರಾಣಾಮಾಚಾರ್ಯ ಮಹತೀಂ ಚಮೂಮ್ । ವ್ಯೂಢಾಂ ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ ತವ ಶಿಷ್ಯೇಣ ಧೀಮತಾ ॥೧-೩॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆಚಾರ್ಯರೇ, ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಶಿಷ್ಯನಾದ ದ್ರುಪದಪುತ್ರನಿಂದ (ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನಿಂದ) ರಚಿತವಾದ ಪಾಂಡವರ ಈ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ.
ಅತ್ರ ಶೂರಾ ಮಹೇಷ್ವಾಸಾ ಭೀಮಾರ್ಜುನಸಮಾ ಯುಧಿ । ಯುಯುಧಾನೋ ವಿರಾಟಶ್ಚ ದ್ರುಪದಶ್ಚ ಮಹಾರಥಃ ॥೧-೪॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಇಲ್ಲಿ ಭೀಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಅನೇಕ ಶೂರ ಬಿಲ್ಲುಗಾರರಿದ್ದಾರೆ. ಯುಯುಧಾನ, ವಿರಾಟ ಮತ್ತು ಮಹಾರಥನಾದ ದ್ರುಪದ ಮುಂತಾದವರು ಇದ್ದಾರೆ.
ಧೃಷ್ಟಕೇತುಶ್ಚೇಕಿತಾನಃ ಕಾಶಿರಾಜಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ । ಪುರುಜಿತ್ಕುನ್ತಿಭೋಜಶ್ಚ ಶೈಬ್ಯಶ್ಚ ನರಪುಙ್ಗವಃ ॥೧-೫॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಧೃಷ್ಟಕೇತು, ಚೇಕಿತಾನ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಕಾಶಿರಾಜ, ಪುರುಜಿತ್, ಕುಂತಿಭೋಜ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದ ಶೈಬ್ಯರಿದ್ದಾರೆ.
ಯುಧಾಮನ್ಯುಶ್ಚ ವಿಕ್ರಾನ್ತ ಉತ್ತಮೌಜಾಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ । ಸೌಭದ್ರೋ ದ್ರೌಪದೇಯಾಶ್ಚ ಸರ್ವ ಏವ ಮಹಾರಥಾಃ ॥೧-೬॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಯುಧಾಮನ್ಯು, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಉತ್ತಮೌಜ, ಸುಭದ್ರೆಯ ಮಗ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಕ್ಕಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾರಥರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.
ಅಸ್ಮಾಕಂ ತು ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಯೇ ತಾನ್ನಿಬೋಧ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ । ನಾಯಕಾ ಮಮ ಸೈನ್ಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಂ ತಾನ್ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ ॥೧-೭॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರೇ), ನಮ್ಮ ಕಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಶಿಷ್ಟರಾದವರು ಯಾರೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಿರಿ. ನಿಮ್ಮ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ನನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ನಾಯಕರನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
ಭವಾನ್ಭೀಷ್ಮಶ್ಚ ಕರ್ಣಶ್ಚ ಕೃಪಶ್ಚ ಸಮಿತಿಞ್ಜಯಃ । ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ ವಿಕರ್ಣಶ್ಚ ಸೌಮದತ್ತಿಸ್ತಥೈವ ಚ ॥೧-೮॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನೀವೂ (ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು), ಭೀಷ್ಮರು, ಕರ್ಣ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಜಯಶಾಲಿಯಾದ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ, ವಿಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಸೋಮದತ್ತನ ಮಗ (ಭೂರಿಶ್ರವಸ್) ಇದ್ದಾರೆ.
ಅನ್ಯೇ ಚ ಬಹವಃ ಶೂರಾ ಮದರ್ಥೇ ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ । ನಾನಾಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹರಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದಾಃ ॥೧-೯॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ಅನೇಕ ಇತರ ಶೂರರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ವಿವಿಧ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತದಸ್ಮಾಕಂ ಬಲಂ ಭೀಷ್ಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ । ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತ್ವಿದಮೇತೇಷಾಂ ಬಲಂ ಭೀಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ ॥೧-೧೦॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಮ್ಮ ಈ ಸೈನ್ಯವು ಅಪಾರವಾದದ್ದು. ಆದರೆ ಭೀಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇವರ (ಪಾಂಡವರ) ಸೈನ್ಯವು ಸೀಮಿತವಾದದ್ದು.
ಅಯನೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ಯಥಾಭಾಗಮವಸ್ಥಿತಾಃ । ಭೀಷ್ಮಮೇವಾಭಿರಕ್ಷನ್ತು ಭವನ್ತಃ ಸರ್ವ ಏವ ಹಿ ॥೧-೧೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆದ್ದರಿಂದ, ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಸೇನಾವ್ಯೂಹದ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡಬೇಕು.
ತಸ್ಯ ಸಞ್ಜನಯನ್ಹರ್ಷಂ ಕುರುವೃದ್ಧಃ ಪಿತಾಮಹಃ । ಸಿಂಹನಾದಂ ವಿನದ್ಯೋಚ್ಚೈಃ ಶಙ್ಖಂ ದಧ್ಮೌ ಪ್ರತಾಪವಾನ್ ॥೧-೧೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆಗ ಕುರುವಂಶದ ಹಿರಿಯನೂ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮನು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಸಿಂಹಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು.
ತತಃ ಶಙ್ಖಾಶ್ಚ ಭೇರ್ಯಶ್ಚ ಪಣವಾನಕಗೋಮುಖಾಃ । ಸಹಸೈವಾಭ್ಯಹನ್ಯನ್ತ ಸ ಶಬ್ದಸ್ತುಮುಲೋಽಭವತ್ ॥೧-೧೩॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅದಾದ ತಕ್ಷಣವೇ, ಶಂಖಗಳು, ನಗಾರಿಗಳು, ಭೇರಿಗಳು, ತಮಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಂಬುಗಳು ಒಮ್ಮೆಗೇ ಮೊಳಗಿದವು. ಆ ಶಬ್ದವು ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು.
ತತಃ ಶ್ವೇತೈರ್ಹಯೈರ್ಯುಕ್ತೇ ಮಹತಿ ಸ್ಯನ್ದನೇ ಸ್ಥಿತೌ । ಮಾಧವಃ ಪಾಣ್ಡವಶ್ಚೈವ ದಿವ್ಯೌ ಶಙ್ಖೌ ಪ್ರದಧ್ಮತುಃ ॥೧-೧೪॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅತ್ತ ಕಡೆ, ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ದೊಡ್ಡ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರೂ ತಮ್ಮ ದಿವ್ಯ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು.
ಪಾಞ್ಚಜನ್ಯಂ ಹೃಷೀಕೇಶೋ ದೇವದತ್ತಂ ಧನಞ್ಜಯಃ । ಪೌಣ್ಡ್ರಂ ದಧ್ಮೌ ಮಹಾಶಙ್ಖಂ ಭೀಮಕರ್ಮಾ ವೃಕೋದರಃ ॥೧-೧೫॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಹೃಷೀಕೇಶನು (ಕೃಷ್ಣ) ಪಾಂಚಜನ್ಯವನ್ನು, ಧನಂಜಯನು (ಅರ್ಜುನ) ದೇವದತ್ತವನ್ನು ಊದಿದರು. ಭೀಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ವೃಕೋದರನು (ಭೀಮ) ಪೌಂಡ್ರ ಎಂಬ ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು.
ಅನನ್ತವಿಜಯಂ ರಾಜಾ ಕುನ್ತೀಪುತ್ರೋ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ । ನಕುಲಃ ಸಹದೇವಶ್ಚ ಸುಘೋಷಮಣಿಪುಷ್ಪಕೌ ॥೧-೧೬॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕುಂತಿಪುತ್ರನಾದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ರಾಜನು ಅನಂತವಿಜಯ ಎಂಬ ಶಂಖವನ್ನು, ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವರು ಸುಘೋಷ ಮತ್ತು ಮಣಿಪುಷ್ಪಕ ಎಂಬ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು.
ಕಾಶ್ಯಶ್ಚ ಪರಮೇಷ್ವಾಸಃ ಶಿಖಣ್ಡೀ ಚ ಮಹಾರಥಃ । ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನೋ ವಿರಾಟಶ್ಚ ಸಾತ್ಯಕಿಶ್ಚಾಪರಾಜಿತಃ ॥೧-೧೭॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಿಲ್ಲುಗಾರನಾದ ಕಾಶಿರಾಜ, ಮಹಾರಥನಾದ ಶಿಖಂಡಿ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ವಿರಾಟ, ಅಜೇಯನಾದ ಸಾತ್ಯಕಿ...
ದ್ರುಪದೋ ದ್ರೌಪದೇಯಾಶ್ಚ ಸರ್ವಶಃ ಪೃಥಿವೀಪತೇ । ಸೌಭದ್ರಶ್ಚ ಮಹಾಬಾಹುಃ ಶಙ್ಖಾನ್ದಧ್ಮುಃ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ ॥೧-೧೮॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):...ದ್ರುಪದ, ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರನು (ಅಭಿಮನ್ಯು) ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು, ರಾಜನೇ!
ಸ ಘೋಷೋ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ಹೃದಯಾನಿ ವ್ಯದಾರಯತ್ । ನಭಶ್ಚ ಪೃಥಿವೀಂ ಚೈವ ತುಮುಲೋ ವ್ಯನುನಾದಯನ್ ॥೧-೧೯॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆ ಭಯಂಕರವಾದ ಶಬ್ದವು ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯನ್ನೆಲ್ಲಾ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಸೀಳಿತು.
ಅಥ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಕಪಿಧ್ವಜಃ । ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಶಸ್ತ್ರಸಮ್ಪಾತೇ ಧನುರುದ್ಯಮ್ಯ ಪಾಣ್ಡವಃ । ಹೃಷೀಕೇಶಂ ತದಾ ವಾಕ್ಯಮಿದಮಾಹ ಮಹೀಪತೇ ॥೧-೨೦॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆಗ, ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕಪಿಧ್ವಜನಾದ ಪಾಂಡವನು (ಅರ್ಜುನನು) ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ । ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ರಥಂ ಸ್ಥಾಪಯ ಮೇಽಚ್ಯುತ ॥೧-೨೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು: ಅಚ್ಯುತನೇ, ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು.
ಯಾವದೇತಾನ್ನಿರೀಕ್ಷೇಽಹಂ ಯೋದ್ಧುಕಾಮಾನವಸ್ಥಿತಾನ್ । ಕೈರ್ಮಯಾ ಸಹ ಯೋದ್ಧವ್ಯಮಸ್ಮಿನ್ ರಣಸಮುದ್ಯಮೇ ॥೧-೨೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿರುವವರನ್ನು ಮತ್ತು ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾರೊಡನೆ ಹೋರಾಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡುವವರೆಗೆ (ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು).
ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನವೇಕ್ಷೇಽಹಂ ಯ ಏತೇಽತ್ರ ಸಮಾಗತಾಃ । ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ದುರ್ಬುದ್ಧೇರ್ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಿಯಚಿಕೀರ್ಷವಃ ॥೧-೨೩॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಗನಿಗೆ (ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ) ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವವರನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ.
ಸಞ್ಜಯ ಉವಾಚ । ಏವಮುಕ್ತೋ ಹೃಷೀಕೇಶೋ ಗುಡಾಕೇಶೇನ ಭಾರತ । ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ರಥೋತ್ತಮಮ್ ॥೧-೨೪॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು: ಭರತವಂಶಜನಾದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೇ, ಗುಡಾಕೇಶನಾದ (ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದ) ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಹೃಷೀಕೇಶನು (ಕೃಷ್ಣನು) ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರಥವನ್ನು ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು.
ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣಪ್ರಮುಖತಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಮಹೀಕ್ಷಿತಾಮ್ । ಉವಾಚ ಪಾರ್ಥ ಪಶ್ಯೈತಾನ್ಸಮವೇತಾನ್ಕುರೂನಿತಿ ॥೧-೨೫॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು: ಪಾರ್ಥನೇ, ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಈ ಕುರುಗಳನ್ನು ನೋಡು.
ತತ್ರಾಪಶ್ಯತ್ಸ್ಥಿತಾನ್ಪಾರ್ಥಃ ಪಿತೄನಥ ಪಿತಾಮಹಾನ್ । ಆಚಾರ್ಯಾನ್ಮಾತುಲಾನ್ಭ್ರಾತೄನ್ಪುತ್ರಾನ್ಪೌತ್ರಾನ್ಸಖೀಂಸ್ತಥಾ ॥೧-೨೬॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು, ಆ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ತನ್ನ ತಂದೆಯರನ್ನು (ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ-ದೊಡ್ಡಪ್ಪಂದಿರನ್ನು), ತಾತಂದಿರನ್ನು, ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು, ಸೋದರಮಾವಂದಿರನ್ನು, ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು, ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು...
ಶ್ವಶುರಾನ್ಸುಹೃದಶ್ಚೈವ ಸೇನಯೋರುಭಯೋರಪಿ । ತಾನ್ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸ ಕೌನ್ತೇಯಃ ಸರ್ವಾನ್ಬನ್ಧೂನವಸ್ಥಿತಾನ್ ॥೧-೨೭॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):...ಮತ್ತು ಮಾವಂದಿರನ್ನು ಹಾಗೂ ಹಿತೈಷಿಗಳನ್ನು ಆ ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಕಂಡನು. ಕುಂತಿಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಎಲ್ಲ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ,
ಕೃಪಯಾ ಪರಯಾವಿಷ್ಟೋ ವಿಷೀದನ್ನಿದಮಬ್ರವೀತ್ । ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ । ದೃಷ್ಟ್ವೇಮಂ ಸ್ವಜನಂ ಕೃಷ್ಣ ಯುಯುತ್ಸುಂ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ॥೧-೨೮॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):...ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ದುಃಖಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು: ಕೃಷ್ಣನೇ, ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿರುವ ನನ್ನ ಈ ಸ್ವಜನರನ್ನು ನೋಡಿ,
ಸೀದನ್ತಿ ಮಮ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಮುಖಂ ಚ ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ । ವೇಪಥುಶ್ಚ ಶರೀರೇ ಮೇ ರೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ॥೧-೨೯॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನನ್ನ ಕೈಕಾಲುಗಳು ಸೋಲುತ್ತಿವೆ, ನನ್ನ ಬಾಯಿ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ. ನನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ನಡುಕ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ರೋಮಾಂಚನವಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಗಾಣ್ಡೀವಂ ಸ್ರಂಸತೇ ಹಸ್ತಾತ್ತ್ವಕ್ಚೈವ ಪರಿದಹ್ಯತೇ । ನ ಚ ಶಕ್ನೋಮ್ಯವಸ್ಥಾತುಂ ಭ್ರಮತೀವ ಚ ಮೇ ಮನಃ ॥೧-೩೦॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಗಾಂಡೀವವು ಜಾರಿಬೀಳುತ್ತಿದೆ, ನನ್ನ ಚರ್ಮವು ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ನನಗೆ ನಿಲ್ಲಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮೆಯೊಳಗಾದಂತಿದೆ.
ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ ವಿಪರೀತಾನಿ ಕೇಶವ । ನ ಚ ಶ್ರೇಯೋಽನುಪಶ್ಯಾಮಿ ಹತ್ವಾ ಸ್ವಜನಮಾಹವೇ ॥೧-೩೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕೇಶವನೇ, ನಾನು ವಿಪರೀತ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.
ನ ಕಾಙ್ಕ್ಷೇ ವಿಜಯಂ ಕೃಷ್ಣ ನ ಚ ರಾಜ್ಯಂ ಸುಖಾನಿ ಚ । ಕಿಂ ನೋ ರಾಜ್ಯೇನ ಗೋವಿನ್ದ ಕಿಂ ಭೋಗೈರ್ಜೀವಿತೇನ ವಾ ॥೧-೩೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕೃಷ್ಣನೇ, ನಾನು ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಲೀ ಸುಖಗಳನ್ನಾಗಲೀ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಗೋವಿಂದನೇ, ನಮಗೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದೇನು? ಭೋಗಗಳಿಂದೇನು? ಅಥವಾ ಈ ಜೀವಿತದಿಂದಲೇನು ಪ್ರಯೋಜನ?
ಯೇಷಾಮರ್ಥೇ ಕಾಙ್ಕ್ಷಿತಂ ನೋ ರಾಜ್ಯಂ ಭೋಗಾಃ ಸುಖಾನಿ ಚ । ತ ಇಮೇಽವಸ್ಥಿತಾ ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಾನಿ ಚ ॥೧-೩೩॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಯಾರಿಗಾಗಿ ನಾವು ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇವೆಯೋ, ಆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಧನಗಳ ಮೇಲಿನ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಈ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ...
ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಪಿತರಃ ಪುತ್ರಾಸ್ತಥೈವ ಚ ಪಿತಾಮಹಾಃ । ಮಾತುಲಾಃ ಶ್ವಶುರಾಃ ಪೌತ್ರಾಃ ಶ್ಯಾಲಾಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನಸ್ತಥಾ ॥೧-೩೪॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):...ಆಚಾರ್ಯರು, ತಂದೆಯರು, ಮಕ್ಕಳು, ತಾತಂದಿರು, ಮಾವಂದಿರು, ಮಾವಂದಿರು (ಹೆಂಡತಿಯ ತಂದೆ), ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು, ಬಾವಂದಿರು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಬಂಧಿಕರು.
ಏತಾನ್ನ ಹನ್ತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಘ್ನತೋಽಪಿ ಮಧುಸೂದನ । ಅಪಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಹೇತೋಃ ಕಿಂ ನು ಮಹೀಕೃತೇ ॥೧-೩೫॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಮಧುಸೂದನನೇ, ಇವರು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಸರಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇನ್ನು ಈ ಭೂಮಿಗಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುವ ಮಾತೇನು?
ನಿಹತ್ಯ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ನಃ ಕಾ ಪ್ರೀತಿಃ ಸ್ಯಾಜ್ಜನಾರ್ದನ । ಪಾಪಮೇವಾಶ್ರಯೇದಸ್ಮಾನ್ಹತ್ವೈತಾನಾತತಾಯಿನಃ ॥೧-೩೬॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಜನಾರ್ದನನೇ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವ ಆನಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ? ಈ ಆತತಾಯಿಗಳನ್ನು (ದುಷ್ಕರ್ಮಿಗಳನ್ನು) ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪವೇ ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ತಸ್ಮಾನ್ನಾರ್ಹಾ ವಯಂ ಹನ್ತುಂ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ಸ್ವಬಾನ್ಧವಾನ್ । ಸ್ವಜನಂ ಹಿ ಕಥಂ ಹತ್ವಾ ಸುಖಿನಃ ಸ್ಯಾಮ ಮಾಧವ ॥೧-೩೭॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳಾದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ನಮಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಮಾಧವನೇ, ನಮ್ಮ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಹೇಗೆ ಸುಖಿಗಳಾಗಲು ಸಾಧ್ಯ?
ಯದ್ಯಪ್ಯೇತೇ ನ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಲೋಭೋಪಹತಚೇತಸಃ । ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಂ ದೋಷಂ ಮಿತ್ರದ್ರೋಹೇ ಚ ಪಾತಕಮ್ ॥೧-೩೮॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಲೋಭದಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಮಂಕಾಗಿರುವ ಇವರು ಕುಲನಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷವನ್ನಾಗಲೀ, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹದಲ್ಲಿರುವ ಪಾಪವನ್ನಾಗಲೀ ಕಾಣದಿರಬಹುದು.
ಕಥಂ ನ ಜ್ಞೇಯಮಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಾಪಾದಸ್ಮಾನ್ನಿವರ್ತಿತುಮ್ । ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಂ ದೋಷಂ ಪ್ರಪಶ್ಯದ್ಭಿರ್ಜನಾರ್ದನ ॥೧-೩೯॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):...ಆದರೆ ಜನಾರ್ದನನೇ, ಕುಲನಾಶದ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ನಾವು ಈ ಪಾಪಕಾರ್ಯದಿಂದ ಏಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಬಾರದು?
ಕುಲಕ್ಷಯೇ ಪ್ರಣಶ್ಯನ್ತಿ ಕುಲಧರ್ಮಾಃ ಸನಾತನಾಃ । ಧರ್ಮೇ ನಷ್ಟೇ ಕುಲಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮಧರ್ಮೋಽಭಿಭವತ್ಯುತ ॥೧-೪೦॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕುಲವು ನಾಶವಾದಾಗ, ಸನಾತನವಾದ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಶಿಸುತ್ತವೆ. ಧರ್ಮವು ನಾಶವಾದಾಗ ಇಡೀ ಕುಲವನ್ನು ಅಧರ್ಮವು ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಅಧರ್ಮಾಭಿಭವಾತ್ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರದುಷ್ಯನ್ತಿ ಕುಲಸ್ತ್ರಿಯಃ । ಸ್ತ್ರೀಷು ದುಷ್ಟಾಸು ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಜಾಯತೇ ವರ್ಣಸಙ್ಕರಃ ॥೧-೪೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕೃಷ್ಣನೇ, ಅಧರ್ಮವು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರು ಕೆಡುತ್ತಾರೆ. ವಾರ್ಷ್ಣೇಯನೇ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕೆಟ್ಟರೆ ವರ್ಣಸಂಕರವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಙ್ಕರೋ ನರಕಾಯೈವ ಕುಲಘ್ನಾನಾಂ ಕುಲಸ್ಯ ಚ । ಪತನ್ತಿ ಪಿತರೋ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಲುಪ್ತಪಿಣ್ಡೋದಕಕ್ರಿಯಾಃ ॥೧-೪೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ವರ್ಣಸಂಕರವು ಕುಲಘಾತಕರನ್ನೂ ಕುಲವನ್ನೂ ನರಕಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ಉದಕ (ನೀರು) ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಲುಪ್ತವಾಗುವುದರಿಂದ ಇವರ ಪಿತೃಗಳು (ಹಿರಿಯರು) ಪತನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ದೋಷೈರೇತೈಃ ಕುಲಘ್ನಾನಾಂ ವರ್ಣಸಙ್ಕರಕಾರಕೈಃ । ಉತ್ಸಾದ್ಯನ್ತೇ ಜಾತಿಧರ್ಮಾಃ ಕುಲಧರ್ಮಾಶ್ಚ ಶಾಶ್ವತಾಃ ॥೧-೪೩॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ವರ್ಣಸಂಕರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಕುಲಘಾತಕರ ಈ ದೋಷಗಳಿಂದಾಗಿ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಜಾತಿಧರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.
ಉತ್ಸನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಜನಾರ್ದನ । ನರಕೇ ನಿಯತಂ ವಾಸೋ ಭವತೀತ್ಯನುಶುಶ್ರುಮ ॥೧-೪೪॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಜನಾರ್ದನನೇ, ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನರಕದಲ್ಲಿಯೇ ಶಾಶ್ವತವಾದ ವಾಸವಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ.
ಅಹೋ ಬತ ಮಹತ್ಪಾಪಂ ಕರ್ತುಂ ವ್ಯವಸಿತಾ ವಯಮ್ । ಯದ್ರಾಜ್ಯಸುಖಲೋಭೇನ ಹನ್ತುಂ ಸ್ವಜನಮುದ್ಯತಾಃ ॥೧-೪೫॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅಯ್ಯೋ! ರಾಜ್ಯಸುಖದ ಆಸೆಯಿಂದ ನಮ್ಮ ಸ್ವಜನರನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಾವು ಎಂತಹ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇವೆ!
ಯದಿ ಮಾಮಪ್ರತೀಕಾರಮಶಸ್ತ್ರಂ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಯಃ । ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾ ರಣೇ ಹನ್ಯುಸ್ತನ್ಮೇ ಕ್ಷೇಮತರಂ ಭವೇತ್ ॥೧-೪೬॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳು ಶಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲದ ಮತ್ತು ಎದುರಿಸದಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದರೂ, ಅದು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಲ್ಯಾಣಕರವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.
ಸಞ್ಜಯ ಉವಾಚ ಏವಮುಕ್ತ್ವಾರ್ಜುನಃ ಸಙ್ಖ್ಯೇ ರಥೋಪಸ್ಥ ಉಪಾವಿಶತ್। ವಿಸೃಜ್ಯ ಸಶರಂ ಚಾಪಂ ಶೋಕಸಂವಿಗ್ನಮಾನಸಃ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು: ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ನುಡಿದು, ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಅರ್ಜುನನು ಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎಸೆದು ರಥದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಸಿದು ಕುಳಿತನು.