ಅಧ್ಯಾಯ ೨ — ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗ
ಸಾಙ್ಖ್ಯಯೋಗ
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಆತ್ಮದ ಅಮರತ್ವ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಚಿತ್ತತೆ, ಫಲದ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಮುಖ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿವರಣೆ
ಸಞ್ಜಯ ಉವಾಚ । ತಂ ತಥಾ ಕೃಪಯಾವಿಷ್ಟಮಶ್ರುಪೂರ್ಣಾಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್ । ವಿಷೀದನ್ತಮಿದಂ ವಾಕ್ಯಮುವಾಚ ಮಧುಸೂದನಃ ॥೨-೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು: ಕರುಣೆ, ಕಣ್ಣೀರು ಮತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕೃಷ್ಣನು ಮಾತಾಡಿದನು.
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ । ಕುತಸ್ತ್ವಾ ಕಶ್ಮಲಮಿದಂ ವಿಷಮೇ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ । ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮಸ್ವರ್ಗ್ಯಮಕೀರ್ತಿಕರಮರ್ಜುನ ॥೨-೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದನು: ಅರ್ಜುನ, ಈ ಸಂಕಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಇದು ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಮಾ ಸ್ಮ ಗಮಃ ಪಾರ್ಥ ನೈತತ್ತ್ವಯ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ । ಕ್ಷುದ್ರಂ ಹೃದಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವೋತ್ತಿಷ್ಠ ಪರನ್ತಪ ॥೨-೩॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಪಾರ್ಥ, ಹೇಡಿತನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬೇಡ. ಹೃದಯದ ಈ ಕ್ಷುದ್ರ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು.
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ । ಕಥಂ ಭೀಷ್ಮಮಹಂ ಸಙ್ಖ್ಯೇ ದ್ರೋಣಂ ಚ ಮಧುಸೂದನ । ಇಷುಭಿಃ ಪ್ರತಿಯೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ ಪೂಜಾರ್ಹಾವರಿಸೂದನ ॥೨-೪॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದನು: ಪೂಜ್ಯರಾದ ಭೀಷ್ಮ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಗೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಿ?
ಗುರೂನಹತ್ವಾ ಹಿ ಮಹಾನುಭಾವಾನ್ ಶ್ರೇಯೋ ಭೋಕ್ತುಂ ಭೈಕ್ಷ್ಯಮಪೀಹ ಲೋಕೇ । ಹತ್ವಾರ್ಥಕಾಮಾಂಸ್ತು ಗುರೂನಿಹೈವ ಭುಞ್ಜೀಯ ಭೋಗಾನ್ ರುಧಿರಪ್ರದಿಗ್ಧಾನ್ ॥೨-೫॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಈ ಮಹಾನ್ ಗುರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಿಂತ ಭಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಬದುಕುವುದು ಉತ್ತಮ; ಅವರನ್ನು ಕೊಂದರೆ ದೊರೆಯುವ ಭೋಗಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ಮಸುಕಾಗಿರುತ್ತವೆ.
ನ ಚೈತದ್ವಿದ್ಮಃ ಕತರನ್ನೋ ಗರೀಯೋ ಯದ್ವಾ ಜಯೇಮ ಯದಿ ವಾ ನೋ ಜಯೇಯುಃ । ಯಾನೇವ ಹತ್ವಾ ನ ಜಿಜೀವಿಷಾಮಸ್ತೇಽವಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರಮುಖೇ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ ॥೨-೬॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನಮಗೆ ಯಾವುದು ಉತ್ತಮ—ನಾವು ಗೆಲ್ಲುವುದೋ ಅವರು ಗೆಲ್ಲುವುದೋ—ತಿಳಿಯದು. ಕೊಲ್ಲಲು ಇಚ್ಛಿಸದವರೇ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ.
ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮೂಢಚೇತಾಃ । ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಽಹಂ ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್ ॥೨-೭॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕರುಣೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ದುರ್ಬಲವಾಗಿದೆ, ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲಗೊಂಡಿದೆ. ನಿಜವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಿ; ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯನು.
ನ ಹಿ ಪ್ರಪಶ್ಯಾಮಿ ಮಮಾಪನುದ್ಯಾದ್ಯಚ್ಛೋಕಮುಚ್ಛೋಷಣಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ । ಅವಾಪ್ಯ ಭೂಮಾವಸಪತ್ನಮೃದ್ಧಂ ರಾಜ್ಯಂ ಸುರಾಣಾಮಪಿ ಚಾಧಿಪತ್ಯಮ್ ॥೨-೮॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಶತ್ರುರಹಿತ ಸಮೃದ್ಧ ರಾಜ್ಯ ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಪತ್ಯ ದೊರೆತರೂ ನನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುವ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿವಾರಿಸಲಿ ಎಂಬುದು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.
ಸಞ್ಜಯ ಉವಾಚ । ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಹೃಷೀಕೇಶಂ ಗುಡಾಕೇಶಃ ಪರನ್ತಪ । ನ ಯೋತ್ಸ್ಯ ಇತಿ ಗೋವಿನ್ದಮುಕ್ತ್ವಾ ತೂಷ್ಣೀಂ ಬಭೂವ ಹ ॥೨-೯॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು: 'ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು.
ತಮುವಾಚ ಹೃಷೀಕೇಶಃ ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ ಭಾರತ । ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ವಿಷೀದನ್ತಮಿದಂ ವಚಃ ॥೨-೧೦॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಎರಡು ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯೆ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕೃಷ್ಣನು ಮಂದಹಾಸದಿಂದ ಮಾತಾಡಿದನು.
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ । ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾಂಶ್ಚ ಭಾಷಸೇ । ಗತಾಸೂನಗತಾಸೂಂಶ್ಚ ನಾನುಶೋಚನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾಃ ॥೨-೧೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಶೋಕಿಸಬಾರದವರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತೀಯೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಜೀವಂತರಿಗೂ ಮೃತರಿಗೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ನ ತ್ವೇವಾಹಂ ಜಾತು ನಾಸಂ ನ ತ್ವಂ ನೇಮೇ ಜನಾಧಿಪಾಃ । ನ ಚೈವ ನ ಭವಿಷ್ಯಾಮಃ ಸರ್ವೇ ವಯಮತಃ ಪರಮ್ ॥೨-೧೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನಾನು, ನೀನು ಅಥವಾ ಈ ರಾಜರು ಎಂದಿಗೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಂದೆಯೂ ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.
ದೇಹಿನೋಽಸ್ಮಿನ್ಯಥಾ ದೇಹೇ ಕೌಮಾರಂ ಯೌವನಂ ಜರಾ । ತಥಾ ದೇಹಾನ್ತರಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಧೀರಸ್ತತ್ರ ನ ಮುಹ್ಯತಿ ॥೨-೧೩॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ದೇಹಧಾರಿ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಧೀರನು ಇದರಿಂದ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.
ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಸ್ತು ಕೌನ್ತೇಯ ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖದಾಃ । ಆಗಮಾಪಾಯಿನೋಽನಿತ್ಯಾಸ್ತಾಂಸ್ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ ಭಾರತ ॥೨-೧೪॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಇಂದ್ರಿಯ-ವಿಷಯಗಳ ಸಂಪರ್ಕವು ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅವು ಅನಿತ್ಯ; ಅವನ್ನು ಸಹನೆಯಿಂದ ಭರಿಸು.
ಯಂ ಹಿ ನ ವ್ಯಥಯನ್ತ್ಯೇತೇ ಪುರುಷಂ ಪುರುಷರ್ಷಭ । ಸಮದುಃಖಸುಖಂ ಧೀರಂ ಸೋಽಮೃತತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥೨-೧೫॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ಅಲುಗದ ಸಮಚಿತ್ತನಾದ ಧೀರನು ಅಮೃತತ್ವಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ । ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟೋಽನ್ತಸ್ತ್ವನಯೋಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ ॥೨-೧೬॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅಸತ್ತಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ; ಸತ್ತಿಗೆ ನಾಶವಿಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಗಳು ಎರಡರ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ.
ಅವಿನಾಶಿ ತು ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ । ವಿನಾಶಮವ್ಯಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ ॥೨-೧೭॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದನ್ನು ಅವಿನಾಶಿ ಎಂದು ತಿಳಿ. ಆ ಅವಿನಾಶಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ನಾಶಮಾಡಲಾರರು.
ಅನ್ತವನ್ತ ಇಮೇ ದೇಹಾ ನಿತ್ಯಸ್ಯೋಕ್ತಾಃ ಶರೀರಿಣಃ । ಅನಾಶಿನೋಽಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಾದ್ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಭಾರತ ॥೨-೧೮॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಈ ದೇಹಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ದೇಹಧಾರಿ ನಿತ್ಯ, ಅವಿನಾಶಿ ಮತ್ತು ಅಳತೆಯಾಗದವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸು.
ಯ ಏನಂ ವೇತ್ತಿ ಹನ್ತಾರಂ ಯಶ್ಚೈನಂ ಮನ್ಯತೇ ಹತಮ್ । ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತೋ ನಾಯಂ ಹನ್ತಿ ನ ಹನ್ಯತೇ ॥೨-೧೯॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆತ್ಮ ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವವರು ಆತ್ಮವನ್ನು ಅರಿತಿಲ್ಲ. ಆತ್ಮ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ.
ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ ವಾ ಕದಾಚಿನ್ನಾಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭವಿತಾ ವಾ ನ ಭೂಯಃ । ಅಜೋ ನಿತ್ಯಃ ಶಾಶ್ವತೋಽಯಂ ಪುರಾಣೋ ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ ॥೨-೨೦॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆತ್ಮ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಅಜನ್ಮ, ನಿತ್ಯ, ಶಾಶ್ವತ ಮತ್ತು ಪುರಾತನ; ದೇಹ ನಾಶವಾದರೂ ಅದು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ವೇದಾವಿನಾಶಿನಂ ನಿತ್ಯಂ ಯ ಏನಮಜಮವ್ಯಯಮ್ । ಕಥಂ ಸ ಪುರುಷಃ ಪಾರ್ಥ ಕಂ ಘಾತಯತಿ ಹನ್ತಿ ಕಮ್ ॥೨-೨೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆತ್ಮ ನಿತ್ಯ, ಅಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿ ಎಂದು ತಿಳಿದವನು ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು?
ವಾಸಾಂಸಿ ಜೀರ್ಣಾನಿ ಯಥಾ ವಿಹಾಯ ನವಾನಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ನರೋಽಪರಾಣಿ । ತಥಾ ಶರೀರಾಣಿ ವಿಹಾಯ ಜೀರ್ಣಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ಸಂಯಾತಿ ನವಾನಿ ದೇಹೀ ॥೨-೨೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಮನುಷ್ಯನು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸದನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆ ದೇಹಧಾರಿ ಹಳೆಯ ದೇಹಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸ ದೇಹಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ನೈನಂ ಛಿನ್ದನ್ತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕಃ । ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯನ್ತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತಃ ॥೨-೨೩॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆತ್ಮವನ್ನು ಆಯುಧಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲಾರವು, ಅಗ್ನಿ ಸುಡಲಾರದು, ನೀರು ತೇವಗೊಳಿಸಲಾರದು, ಗಾಳಿ ಒಣಗಿಸಲಾರದು.
ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮದಾಹ್ಯೋಽಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಽಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ । ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಽಯಂ ಸನಾತನಃ ॥೨-೨೪॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆತ್ಮವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾಗದು, ಸುಡಲಾಗದು, ತೇವಗೊಳಿಸಲಾಗದು, ಒಣಗಿಸಲಾಗದು. ಅದು ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಸನಾತನ.
ಅವ್ಯಕ್ತೋಽಯಮಚಿನ್ತ್ಯೋಽಯಮವಿಕಾರ್ಯೋಽಯಮುಚ್ಯತೇ । ತಸ್ಮಾದೇವಂ ವಿದಿತ್ವೈನಂ ನಾನುಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥೨-೨೫॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆತ್ಮ ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಅವಿಕಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು.
ಅಥ ಚೈನಂ ನಿತ್ಯಜಾತಂ ನಿತ್ಯಂ ವಾ ಮನ್ಯಸೇ ಮೃತಮ್ । ತಥಾಪಿ ತ್ವಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ನೈವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥೨-೨೬॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆತ್ಮ ನಿತ್ಯವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ನಿತ್ಯವಾಗಿ ಸಾಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸಿದರೂ ಶೋಕಿಸಬಾರದು.
ಜಾತಸ್ಯ ಹಿ ಧ್ರುವೋ ಮೃತ್ಯುರ್ಧ್ರುವಂ ಜನ್ಮ ಮೃತಸ್ಯ ಚ । ತಸ್ಮಾದಪರಿಹಾರ್ಯೇಽರ್ಥೇ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥೨-೨೭॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಹುಟ್ಟಿದವನಿಗೆ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತ; ಸತ್ತವನಿಗೆ ಜನ್ಮ ನಿಶ್ಚಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಲಾಗದ ವಿಷಯಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಡ.
ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ ಭೂತಾನಿ ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ ಭಾರತ । ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನ್ಯೇವ ತತ್ರ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ ॥೨-೨೮॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಜನನದ ಮೊದಲು ಅವ್ಯಕ್ತ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಮರಣದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಶೋಕವೇನು?
ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ಪಶ್ಯತಿ ಕಶ್ಚಿದೇನಮಾಶ್ಚರ್ಯವದ್ವದತಿ ತಥೈವ ಚಾನ್ಯಃ । ಆಶ್ಚರ್ಯವಚ್ಚೈನಮನ್ಯಃ ಶೃಣೋತಿ ಶ್ರುತ್ವಾಪ್ಯೇನಂ ವೇದ ನ ಚೈವ ಕಶ್ಚಿತ್ ॥೨-೨೯॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಯಾರೋ ಆತ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಯಾರೋ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಯಾರೋ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೂ ಕೆಲವೇ ಜನರು ಅದನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ.
ದೇಹೀ ನಿತ್ಯಮವಧ್ಯೋಽಯಂ ದೇಹೇ ಸರ್ವಸ್ಯ ಭಾರತ । ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥೨-೩೦॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಪ್ರತಿ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮ ನಿತ್ಯವೂ ಅವಧ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಡ.
ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ನ ವಿಕಮ್ಪಿತುಮರ್ಹಸಿ । ಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಧಿ ಯುದ್ಧಾಚ್ಛ್ರೇಯೋಽನ್ಯತ್ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥೨-೩೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನಿನ್ನ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಅಲುಗಬೇಡ; ಧರ್ಮಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಇಲ್ಲ.
ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಚೋಪಪನ್ನಂ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮಪಾವೃತಮ್ । ಸುಖಿನಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಲಭನ್ತೇ ಯುದ್ಧಮೀದೃಶಮ್ ॥೨-೩೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಇಂತಹ ಧರ್ಮಯುದ್ಧವು ಸ್ವರ್ಗದ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಂತೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಭಾಗ್ಯ.
ಅಥ ಚೇತ್ತ್ವಮಿಮಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸಂಗ್ರಾಮಂ ನ ಕರಿಷ್ಯಸಿ । ತತಃ ಸ್ವಧರ್ಮಂ ಕೀರ್ತಿಂ ಚ ಹಿತ್ವಾ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥೨-೩೩॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಈ ಧರ್ಮಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.
ಅಕೀರ್ತಿಂ ಚಾಪಿ ಭೂತಾನಿ ಕಥಯಿಷ್ಯನ್ತಿ ತೇಽವ್ಯಯಾಮ್ । ಸಮ್ಭಾವಿತಸ್ಯ ಚಾಕೀರ್ತಿರ್ಮರಣಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ ॥೨-೩೪॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಜನರು ನಿನ್ನ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಸದಾ ಹೇಳುವರು; ಗೌರವಿತನಿಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ದುಃಖಕರ.
ಭಯಾದ್ರಣಾದುಪರತಂ ಮಂಸ್ಯನ್ತೇ ತ್ವಾಂ ಮಹಾರಥಾಃ । ಯೇಷಾಂ ಚ ತ್ವಂ ಬಹುಮತೋ ಭೂತ್ವಾ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಲಾಘವಮ್ ॥೨-೩೫॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಮಹಾರಥರು ನೀನು ಭಯದಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವರು; ನಿನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದ್ದವರು ನಿನ್ನನ್ನು ತಗ್ಗಾಗಿ ಕಾಣುವರು.
ಅವಾಚ್ಯವಾದಾಂಶ್ಚ ಬಹೂನ್ವದಿಷ್ಯನ್ತಿ ತವಾಹಿತಾಃ । ನಿನ್ದನ್ತಸ್ತವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ತತೋ ದುಃಖತರಂ ನು ಕಿಮ್ ॥೨-೩೬॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಅನೇಕ ಅವಮಾನಕರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವರು; ಇದಕ್ಕಿಂತ ದುಃಖಕರವಾದುದು ಏನು?
ಹತೋ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಸ್ವರ್ಗಂ ಜಿತ್ವಾ ವಾ ಭೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಮಹೀಮ್ । ತಸ್ಮಾದುತ್ತಿಷ್ಠ ಕೌನ್ತೇಯ ಯುದ್ಧಾಯ ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ ॥೨-೩೭॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಸತ್ತರೆ ಸ್ವರ್ಗ, ಗೆದ್ದರೆ ಭೂಮಿಯ ರಾಜ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎದ್ದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡು.
ಸುಖದುಃಖೇ ಸಮೇ ಕೃತ್ವಾ ಲಾಭಾಲಾಭೌ ಜಯಾಜಯೌ । ತತೋ ಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ನೈವಂ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥೨-೩೮॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಸುಖ-ದುಃಖ, ಲಾಭ-ನಷ್ಟ, ಜಯ-ಪರಾಜಯಗಳನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ನೋಡಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು; ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ಏಷಾ ತೇಽಭಿಹಿತಾ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು । ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಯಯಾ ಪಾರ್ಥ ಕರ್ಮಬನ್ಧಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ ॥೨-೩೯॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಸಾಂಖ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದೆ; ಈಗ ಯೋಗದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೇಳು. ಅದರಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ.
ನೇಹಾಭಿಕ್ರಮನಾಶೋಽಸ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ । ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್ ॥೨-೪೦॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಈ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ವಿರೋಧಫಲವೂ ಇಲ್ಲ. ಸ್ವಲ್ಪ ಆಚರಣೆಯೂ ದೊಡ್ಡ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.
ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರೇಕೇಹ ಕುರುನನ್ದನ । ಬಹುಶಾಖಾ ಹ್ಯನನ್ತಾಶ್ಚ ಬುದ್ಧಯೋಽವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್ ॥೨-೪೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಇಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕ ಬುದ್ಧಿ ಒಂದೇ; ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲದವರ ಬುದ್ಧಿ ಅನೇಕ ಶಾಖೆಗಳಾಗಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.
ಯಾಮಿಮಾಂ ಪುಷ್ಪಿತಾಂ ವಾಚಂ ಪ್ರವದನ್ತ್ಯವಿಪಶ್ಚಿತಃ । ವೇದವಾದರತಾಃ ಪಾರ್ಥ ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿ ವಾದಿನಃ ॥೨-೪೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ವೇದಗಳ ಪುಷ್ಪಿತ ವಾಕ್ಯಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ ಸ್ವರ್ಗಪರಾ ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಪ್ರದಾಮ್ । ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಬಹುಲಾಂ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಂ ಪ್ರತಿ ॥೨-೪೩॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟವರು ಅನೇಕ ಕರ್ಮಕಾಂಡಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಜನ್ಮ, ಕರ್ಮಫಲ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.
ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಂ ತಯಾಪಹೃತಚೇತಸಾಮ್ । ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮಾಧೌ ನ ವಿಧೀಯತೇ ॥೨-೪೪॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡವರ ಮನಸ್ಸು ಅವುಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸಮಾಧಿಗೆ ಬೇಕಾದ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕ ಬುದ್ಧಿ ಮೂಡುವುದಿಲ್ಲ.
ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾ ವೇದಾ ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯೋ ಭವಾರ್ಜುನ । ನಿರ್ದ್ವನ್ದ್ವೋ ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವಸ್ಥೋ ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಆತ್ಮವಾನ್ ॥೨-೪೫॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ವೇದಗಳು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಅರ್ಜುನ, ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗು.
ಯಾವಾನರ್ಥ ಉದಪಾನೇ ಸರ್ವತಃ ಸಮ್ಪ್ಲುತೋದಕೇ । ತಾವಾನ್ಸರ್ವೇಷು ವೇದೇಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಜಾನತಃ ॥೨-೪೬॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೀರು ತುಂಬಿದ್ದಾಗ ಬಾವಿಯ ಉಪಯೋಗ ಎಷ್ಟೋ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ವೇದಗಳ ಉಪಯೋಗವೂ ಅಷ್ಟೇ.
ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ । ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂರ್ಮಾ ತೇ ಸಙ್ಗೋಽಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ ॥೨-೪೭॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನಿನಗೆ ಹಕ್ಕು ಕರ್ಮದಲ್ಲಷ್ಟೇ, ಫಲದಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಫಲಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಡ; ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಬೇಡ.
ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಙ್ಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಞ್ಜಯ । ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ ॥೨-೪೮॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕರ್ಮ ಮಾಡು. ಯಶಸ್ಸು-ವಿಫಲತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವೇ ಯೋಗ.
ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಞ್ಜಯ । ಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮನ್ವಿಚ್ಛ ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ ॥೨-೪೯॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಫಲಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಹೀನ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯು; ಫಲಕಾಂಕ್ಷಿಗಳು ಕೃಪಣರು.
ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ । ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್ ॥೨-೫೦॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತನು ಇಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪದ ಫಲಬಂಧನ ಎರಡನ್ನೂ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿ; ಯೋಗವೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕೌಶಲ್ಯ.
ಕರ್ಮಜಂ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾ ಹಿ ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮನೀಷಿಣಃ । ಜನ್ಮಬನ್ಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ ಪದಂ ಗಚ್ಛನ್ತ್ಯನಾಮಯಮ್ ॥೨-೫೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಜನ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ದುಃಖರಹಿತ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಯದಾ ತೇ ಮೋಹಕಲಿಲಂ ಬುದ್ಧಿರ್ವ್ಯತಿತರಿಷ್ಯತಿ । ತದಾ ಗನ್ತಾಸಿ ನಿರ್ವೇದಂ ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರುತಸ್ಯ ಚ ॥೨-೫೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಮೋಹದ ಕೆಸರನ್ನು ದಾಟಿದಾಗ ಕೇಳಿದ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಕೇಳಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೂ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ತೇ ಯದಾ ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ ನಿಶ್ಚಲಾ । ಸಮಾಧಾವಚಲಾ ಬುದ್ಧಿಸ್ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥೨-೫೩॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ವಿವಿಧ ಉಪದೇಶಗಳಿಂದ ಗೊಂದಲಗೊಂಡ ಬುದ್ಧಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದಾಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ । ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಕಾ ಭಾಷಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ ಕೇಶವ । ಸ್ಥಿತಧೀಃ ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ ಕಿಮಾಸೀತ ವ್ರಜೇತ ಕಿಮ್ ॥೨-೫೪॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದನು: ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ, ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದವನ ಲಕ್ಷಣವೇನು? ಅವನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ?
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ । ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ಸರ್ವಾನ್ಪಾರ್ಥ ಮನೋಗತಾನ್ । ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ ॥೨-೫೫॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಮನಸ್ಸಿನ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಆತ್ಮದಿಂದ ಸಂತೃಪ್ತನಾಗಿರುವವನನ್ನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ದುಃಖೇಷ್ವನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ ಸುಖೇಷು ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ । ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಃ ಸ್ಥಿತಧೀರ್ಮುನಿರುಚ್ಯತೇ ॥೨-೫೬॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಅಲುಗದ, ಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸೆಯಿಲ್ಲದ, ರಾಗ-ಭಯ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದವನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಮುನಿ.
ಯಃ ಸರ್ವತ್ರಾನಭಿಸ್ನೇಹಸ್ತತ್ತತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶುಭಾಶುಭಮ್ । ನಾಭಿನನ್ದತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥೨-೫೭॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಬಂದಾಗ ಸಂತೋಷಿಸದೆ ದ್ವೇಷಿಸದವನ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ.
ಯದಾ ಸಂಹರತೇ ಚಾಯಂ ಕೂರ್ಮೋಽಙ್ಗಾನೀವ ಸರ್ವಶಃ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥೨-೫೮॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆಮೆಯು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಂಪಡೆಯುವವನ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.
ವಿಷಯಾ ವಿನಿವರ್ತನ್ತೇ ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ । ರಸವರ್ಜಂ ರಸೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ ॥೨-೫೯॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರವಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳ ರುಚಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಪರಮವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ ಆ ರುಚಿಯೂ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಯತತೋ ಹ್ಯಪಿ ಕೌನ್ತೇಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಹರನ್ತಿ ಪ್ರಸಭಂ ಮನಃ ॥೨-೬೦॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ವಿವೇಕಿಗೂ ಅಶಾಂತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬಹುದು.
ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ । ವಶೇ ಹಿ ಯಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥೨-೬೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಸ್ಥಿರನಾಗು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದವನ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಸ್ಥಿರ.
ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷಯಾನ್ಪುಂಸಃ ಸಙ್ಗಸ್ತೇಷೂಪಜಾಯತೇ । ಸಙ್ಗಾತ್ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಕಾಮಃ ಕಾಮಾತ್ಕ್ರೋಧೋಽಭಿಜಾಯತೇ ॥೨-೬೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದಾಗ ಆಸಕ್ತಿ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಮನೆ, ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.
ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವತಿ ಸಮ್ಮೋಹಃ ಸಮ್ಮೋಹಾತ್ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ । ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾದ್ ಬುದ್ಧಿನಾಶೋ ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥೨-೬೩॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೋಹ, ಮೋಹದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶ, ಸ್ಮೃತಿನಾಶದಿಂದ ಬುದ್ಧಿನಾಶ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿನಾಶದಿಂದ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಸ್ತು ವಿಷಯಾನಿನ್ದ್ರಿಯೈಶ್ಚರನ್ । ಆತ್ಮವಶ್ಯೈರ್ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ ಪ್ರಸಾದಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥೨-೬೪॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಸಾದೇ ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಹಾನಿರಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ । ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸೋ ಹ್ಯಾಶು ಬುದ್ಧಿಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ ॥೨-೬೫॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾದಾಗ ಎಲ್ಲಾ ದುಃಖಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರಸನ್ನನ ಬುದ್ಧಿ ಶೀಘ್ರ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.
ನಾಸ್ತಿ ಬುದ್ಧಿರಯುಕ್ತಸ್ಯ ನ ಚಾಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭಾವನಾ । ನ ಚಾಭಾವಯತಃ ಶಾನ್ತಿರಶಾನ್ತಸ್ಯ ಕುತಃ ಸುಖಮ್ ॥೨-೬೬॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅಸಂಯಮಿಯ ಬಳಿ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲ; ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲದೆ ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲ, ಶಾಂತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸುಖ ಹೇಗೆ?
ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಹಿ ಚರತಾಂ ಯನ್ಮನೋಽನುವಿಧೀಯತೇ । ತದಸ್ಯ ಹರತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ವಾಯುರ್ನಾವಮಿವಾಮ್ಭಸಿ ॥೨-೬೭॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಮನಸ್ಸು ಅಲೆದಾಡುವ ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಹಿಂದೆ ಹೋದರೂ ಅದು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಗಾಳಿಯು ನೀರಿನಲ್ಲಿನ ದೋಣಿಯನ್ನು ಎಳೆದಂತೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
ತಸ್ಮಾದ್ಯಸ್ಯ ಮಹಾಬಾಹೋ ನಿಗೃಹೀತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥೨-೬೮॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದವನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ.
ಯಾ ನಿಶಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮೀ । ಯಸ್ಯಾಂ ಜಾಗ್ರತಿ ಭೂತಾನಿ ಸಾ ನಿಶಾ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೇಃ ॥೨-೬೯॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ರಾತ್ರಿ ಎನ್ನುವುದು ಸಂಯಮಿಗೆ ಜಾಗರಣೆ; ಜೀವಿಗಳು ಜಾಗೃತರಾಗಿರುವುದು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮುನಿಗೆ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ.
ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮಚಲಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ಸಮುದ್ರಮಾಪಃ ಪ್ರವಿಶನ್ತಿ ಯದ್ವತ್ । ತದ್ವತ್ಕಾಮಾ ಯಂ ಪ್ರವಿಶನ್ತಿ ಸರ್ವೇ ಸ ಶಾನ್ತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನ ಕಾಮಕಾಮೀ ॥೨-೭೦॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನದಿಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತುಂಬಿಸಿದರೂ ಸಮುದ್ರ ಅಚಲವಾಗಿರುವಂತೆ, ಕಾಮನೆಗಳು ಬಂದರೂ ಅಚಲನಾಗಿರುವವನೇ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ವಿಹಾಯ ಕಾಮಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಾನ್ಪುಮಾಂಶ್ಚರತಿ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ । ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಙ್ಕಾರಃ ಸ ಶಾನ್ತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥೨-೭೧॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನಿಃಸ್ಪೃಹ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾಗಿ ಇರುವವನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಏಷಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಃ ಪಾರ್ಥ ನೈನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಮುಹ್ಯತಿ । ಸ್ಥಿತ್ವಾಸ್ಯಾಮನ್ತಕಾಲೇಽಪಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಚ್ಛತಿ ॥೨-೭೨॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಪಾರ್ಥ, ಇದೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿ. ಇದನ್ನು ಪಡೆದವನು ಮೋಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.