ಅಧ್ಯಾಯ ೩ — ಕರ್ಮ ಯೋಗ
ಕರ್ಮಯೋಗ
ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಿಂದ ಸನ್ಯಾಸ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಮುಖ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿವರಣೆ
ಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್ಕರ್ಮಣಸ್ತೇ ಮತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಜನಾರ್ದನ । ತತ್ಕಿಂ ಕರ್ಮಣಿ ಘೋರೇ ಮಾಂ ನಿಯೋಜಯಸಿ ಕೇಶವ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಬುದ್ಧಿಯ ಮಾರ್ಗವು ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸಿದರೆ, ಈ ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತೀಯೆ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.
ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣೇವ ವಾಕ್ಯೇನ ಬುದ್ಧಿಂ ಮೋಹಯಸೀವ ಮೇ । ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯೇನ ಶ್ರೇಯೋಽಹಮಾಪ್ನುಯಾಮ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳು ನನಗೆ ಮಿಶ್ರವಾಗಿ ಗೊಂದಲ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿವೆ; ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ತರುವ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೇಳು.
ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ ಪುರಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಯಾನಘ । ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ಸಾಙ್ಖ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಸಿದ್ದೇನೆ—ಸಾಂಖ್ಯರಿಗೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ.
ನ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಮ್ಭಾನ್ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ಪುರುಷೋಽಶ್ನುತೇ । ನ ಚ ಸಂನ್ಯಸನಾದೇವ ಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹೊರಗೆ ಸಂನ್ಯಾಸ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರವೂ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯದು.
ನ ಹಿ ಕಶ್ಚಿತ್ಕ್ಷಣಮಪಿ ಜಾತು ತಿಷ್ಠತ್ಯಕರ್ಮಕೃತ್ । ಕಾರ್ಯತೇ ಹ್ಯವಶಃ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಃ ಪ್ರಕೃತಿಜೈರ್ಗುಣೈಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಯಾರೂ ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಕರ್ಮಿಯಾಗಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯ ಆಸ್ತೇ ಮನಸಾ ಸ್ಮರನ್ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವನು ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿ ಎನಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಯಸ್ತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಸಾ ನಿಯಮ್ಯಾರಭತೇಽರ್ಜುನ । ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯೈಃ ಕರ್ಮಯೋಗಮಸಕ್ತಃ ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನು.
ನಿಯತಂ ಕುರು ಕರ್ಮ ತ್ವಂ ಕರ್ಮ ಜ್ಯಾಯೋ ಹ್ಯಕರ್ಮಣಃ । ಶರೀರಯಾತ್ರಾಪಿ ಚ ತೇ ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೇದಕರ್ಮಣಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನಿನ್ನ ನಿಯತಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು; ಅಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮವೇ ಉತ್ತಮ. ಅಕರ್ಮದಿಂದ ದೇಹಯಾತ್ರೆಯೂ ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ.
ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ಕರ್ಮಣೋಽನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಽಯಂ ಕರ್ಮಬನ್ಧನಃ । ತದರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕೌನ್ತೇಯ ಮುಕ್ತಸಙ್ಗಃ ಸಮಾಚರ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾಗಿ ಯಜ್ಞಭಾವದಿಂದ ಕಾರ್ಯಮಾಡು.
ಸಹಯಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಪುರೋವಾಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ಅನೇನ ಪ್ರಸವಿಷ್ಯಧ್ವಮೇಷ ವೋಽಸ್ತ್ವಿಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಯಜ್ಞದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಇದರ ಮೂಲಕ ಸಮೃದ್ಧಿಯಾಗಿರಿ; ಇದು ನಿಮ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಶಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು.
ದೇವಾನ್ಭಾವಯತಾನೇನ ತೇ ದೇವಾ ಭಾವಯನ್ತು ವಃ । ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯನ್ತಃ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಮವಾಪ್ಸ್ಯಥ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ದೇವಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸಿ; ಅವುಗಳೂ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಪೋಷಿಸಲಿ. ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಪರಮಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ.
ಇಷ್ಟಾನ್ಭೋಗಾನ್ಹಿ ವೋ ದೇವಾ ದಾಸ್ಯನ್ತೇ ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ । ತೈರ್ದತ್ತಾನಪ್ರದಾಯೈಭ್ಯೋ ಯೋ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಸ್ತೇನ ಏವ ಸಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಯಜ್ಞದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮಗೆ ಇಷ್ಟಭೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ; ಅವರಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸದೆ ಅವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು ಕಳ್ಳನಂತೆ.
ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ ಸನ್ತೋ ಮುಚ್ಯನ್ತೇ ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ । ಭುಞ್ಜತೇ ತೇ ತ್ವಘಂ ಪಾಪಾ ಯೇ ಪಚನ್ತ್ಯಾತ್ಮಕಾರಣಾತ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಯಜ್ಞಶೇಷವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸಜ್ಜನರು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ತಮ್ಮಿಗಾಗಿಯೇ ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವವರು ಪಾಪವನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಅನ್ನಾದ್ಭವನ್ತಿ ಭೂತಾನಿ ಪರ್ಜನ್ಯಾದನ್ನಸಮ್ಭವಃ । ಯಜ್ಞಾದ್ಭವತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅನ್ನದಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಮಳೆಯಿಂದ ಅನ್ನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಯಜ್ಞದಿಂದ ಮಳೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಯಜ್ಞವು ಕರ್ಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ ವಿದ್ಧಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್ । ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿತ್ಯಂ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕರ್ಮವು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಜ್ಞಾನವು ಅಕ್ಷರಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮವು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ.
ಏವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಂ ಚಕ್ರಂ ನಾನುವರ್ತಯತೀಹ ಯಃ । ಅಘಾಯುರಿನ್ದ್ರಿಯಾರಾಮೋ ಮೋಘಂ ಪಾರ್ಥ ಸ ಜೀವತಿ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಈ ಧರ್ಮಚಕ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸದ ಇಂದ್ರಿಯಸುಖಾಸಕ್ತನು ವ್ಯರ್ಥ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ.
ಯಸ್ತ್ವಾತ್ಮರತಿರೇವ ಸ್ಯಾದಾತ್ಮತೃಪ್ತಶ್ಚ ಮಾನವಃ । ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಚ ಸನ್ತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಆನಂದಿಸುವ, ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ತೃಪ್ತನಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವವನಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಮಾಡಲೇಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲ.
ನೈವ ತಸ್ಯ ಕೃತೇನಾರ್ಥೋ ನಾಕೃತೇನೇಹ ಕಶ್ಚನ । ನ ಚಾಸ್ಯ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಕಶ್ಚಿದರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅವನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮದಿಂದ ವಿಶೇಷ ಲಾಭವಿಲ್ಲ, ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ನಷ್ಟವಿಲ್ಲ; ಯಾರ ಮೇಲೂ ಸ್ವಾರ್ಥಪೂರ್ವಕ ಅವಲಂಬನೆಯಿಲ್ಲ.
ತಸ್ಮಾದಸಕ್ತಃ ಸತತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚರ । ಅಸಕ್ತೋ ಹ್ಯಾಚರನ್ಕರ್ಮ ಪರಮಾಪ್ನೋತಿ ಪೂರುಷಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆದ್ದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡು; ಅನಾಸಕ್ತ ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾ ಜನಕಾದಯಃ । ಲೋಕಸಙ್ಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಮ್ಪಶ್ಯನ್ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಜನಕಾದಿ ಮಹಾತ್ಮರು ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕವೇ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು; ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ಹಿತವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ನೀನೂ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು.
ಯದ್ಯದಾಚರತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತತ್ತದೇವೇತರೋ ಜನಃ । ಸ ಯತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಕುರುತೇ ಲೋಕಸ್ತದನುವರ್ತತೇ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಇತರರೂ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಲೋಕವು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.
ನ ಮೇ ಪಾರ್ಥಾಸ್ತಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಕಿಞ್ಚನ । ನಾನವಾಪ್ತಮವಾಪ್ತವ್ಯಂ ವರ್ತ ಏವ ಚ ಕರ್ಮಣಿ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಪಡೆಯಬೇಕಾದದ್ದು ಏನೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ನಾನು ಕರ್ಮದಲ್ಲೇ ನಿರತರಾಗಿದ್ದೇನೆ.
ಯದಿ ಹ್ಯಹಂ ನ ವರ್ತೇಯಂ ಜಾತು ಕರ್ಮಣ್ಯತನ್ದ್ರಿತಃ । ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತನ್ತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನಾನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗದೆ ಇದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸದೆ ಅಸ್ಥಿರರಾಗುವರು.
ಉತ್ಸೀದೇಯುರಿಮೇ ಲೋಕಾ ನ ಕುರ್ಯಾಂ ಕರ್ಮ ಚೇದಹಮ್ । ಸಙ್ಕರಸ್ಯ ಚ ಕರ್ತಾ ಸ್ಯಾಮುಪಹನ್ಯಾಮಿಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಲೋಕಗಳು ನಾಶವಾಗುವವು, ವರ್ಣಸಂಕರ ಮತ್ತು ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುವುದು; ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾಗುವುದು.
ಸಕ್ತಾಃ ಕರ್ಮಣ್ಯವಿದ್ವಾಂಸೋ ಯಥಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಭಾರತ । ಕುರ್ಯಾದ್ವಿದ್ವಾಂಸ್ತಥಾಸಕ್ತಶ್ಚಿಕೀರ್ಷುರ್ಲೋಕಸಙ್ಗ್ರಹಮ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಂತೆ ಜ್ಞಾನಿಯೂ, ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾಗಿ, ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು.
ನ ಬುದ್ಧಿಭೇದಂ ಜನಯೇದಜ್ಞಾನಾಂ ಕರ್ಮಸಙ್ಗಿನಾಮ್ । ಜೋಷಯೇತ್ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ವಿದ್ವಾನ್ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಚರನ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಉಂಟುಮಾಡಬಾರದು; ಜ್ಞಾನಿಯು ತಾನೇ ಯೋಗಯುಕ್ತನಾಗಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು.
ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಗುಣೈಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಶಃ । ಅಹಙ್ಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ; ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದವನು ‘ನಾನೇ ಕರ್ತ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಯೋಃ । ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ನ ಸಜ್ಜತೇ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ತತ್ತ್ವಜ್ಞನು ಗುಣಗಳು ಗುಣಗಳಲ್ಲೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಗುಣಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಕೃತೇರ್ಗುಣಸಮ್ಮೂಢಾಃ ಸಜ್ಜನ್ತೇ ಗುಣಕರ್ಮಸು । ತಾನಕೃತ್ಸ್ನವಿದೋ ಮನ್ದಾನ್ಕೃತ್ಸ್ನವಿನ್ನ ವಿಚಾಲಯೇತ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಪ್ರಕೃತಿಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದವರು ಗುಣಜನ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಸಂಪೂರ್ಣ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಜ್ಞಾನಿಯು ಅವರನ್ನು ಅಶಾಂತಗೊಳಿಸಬಾರದು.
ಮಯಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ । ನಿರಾಶೀರ್ನಿರ್ಮಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಯುಧ್ಯಸ್ವ ವಿಗತಜ್ವರಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಆತ್ಮಚಿಂತನೆಯಿಂದ, ಆಶೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಮಮಕಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಒಳಗಿನ ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು.
ಯೇ ಮೇ ಮತಮಿದಂ ನಿತ್ಯಮನುತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಮಾನವಾಃ । ಶ್ರದ್ಧಾವನ್ತೋಽನಸೂಯನ್ತೋ ಮುಚ್ಯನ್ತೇ ತೇಽಪಿ ಕರ್ಮಭಿಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ನನ್ನ ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದೆ ನಿತ್ಯ ಆಚರಿಸುವವರು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.
ಯೇ ತ್ವೇತದಭ್ಯಸೂಯನ್ತೋ ನಾನುತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಮೇ ಮತಮ್ । ಸರ್ವಜ್ಞಾನವಿಮೂಢಾಂಸ್ತಾನ್ವಿದ್ಧಿ ನಷ್ಟಾನಚೇತಸಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆದರೆ ಇದನ್ನು ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡಿ ಅನುಸರಿಸದವರು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾಗಿ ವಿವೇಕಹೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಾಶದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
ಸದೃಶಂ ಚೇಷ್ಟತೇ ಸ್ವಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಜ್ಞಾನವಾನಪಿ । ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾನ್ತಿ ಭೂತಾನಿ ನಿಗ್ರಹಃ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಜ್ಞಾನಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಬಲವಂತದ ದಮನದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?
ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ । ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್ತೌ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪನ್ಥಿನೌ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಪ್ರತಿ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯದಲ್ಲೂ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳ ವಶವಾಗಬೇಡ; ಅವು ಆತ್ಮೋನ್ನತಿಯ ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಗಳು.
ಶ್ರೇಯಾನ್ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ । ಸ್ವಧರ್ಮೇ ನಿಧನಂ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಧರ್ಮೋ ಭಯಾವಹಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಸ್ವಧರ್ಮವು ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಾಡಿದರೂ ಪರಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮರಣವೂ ಶುಭ; ಪರಧರ್ಮ ಭಯಾನಕ.
ಅಥ ಕೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽಯಂ ಪಾಪಂ ಚರತಿ ಪೂರುಷಃ । ಅನಿಚ್ಛನ್ನಪಿ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಬಲಾದಿವ ನಿಯೋಜಿತಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಪಾಪ ಮಾಡುವಂತೆ ಏನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಕಾಮ ಏಷ ಕ್ರೋಧ ಏಷ ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ । ಮಹಾಶನೋ ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ ವಿದ್ಧ್ಯೇನಮಿಹ ವೈರಿಣಮ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾಮವೇ ಕ್ರೋಧವೂ ಆಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಎಂದಿಗೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದ ಮಹಾಪಾಪಿ ಶತ್ರುವಾಗಿದೆ.
ಧೂಮೇನಾವ್ರಿಯತೇ ವಹ್ನಿರ್ಯಥಾದರ್ಶೋ ಮಲೇನ ಚ । ಯಥೋಲ್ಬೇನಾವೃತೋ ಗರ್ಭಸ್ತಥಾ ತೇನೇದಮಾವೃತಮ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಹೊಗೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಕನ್ನಡಿ, ಗರ್ಭದಿಂದ ಭ್ರೂಣ ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ ಕಾಮವು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ.
ಆವೃತಂ ಜ್ಞಾನಮೇತೇನ ಜ್ಞಾನಿನೋ ನಿತ್ಯವೈರಿಣಾ । ಕಾಮರೂಪೇಣ ಕೌನ್ತೇಯ ದುಷ್ಪೂರೇಣಾನಲೇನ ಚ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ತೃಪ್ತಿಯಾಗದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಇರುವ ಕಾಮವು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಶಾಶ್ವತ ಶತ್ರುವಾಗಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತದೆ.
ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮುಚ್ಯತೇ । ಏತೈರ್ವಿಮೋಹಯತ್ಯೇಷ ಜ್ಞಾನಮಾವೃತ್ಯ ದೇಹಿನಮ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯೇ ಇದರ ಆಶ್ರಯಗಳು; ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಈ ಕಾಮವು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಜೀವಿಯನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾದೌ ನಿಯಮ್ಯ ಭರತರ್ಷಭ । ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಪ್ರಜಹಿ ಹ್ಯೇನಂ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನನಾಶನಮ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಈ ಪಾಪರೂಪದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸು.
ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಾಣ್ಯಾಹುರಿನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಮನಃ । ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರತಸ್ತು ಸಃ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದೇಹಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಬುದ್ಧಿ ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಮೇಲಿರುವುದು ಆತ್ಮ.
ಏವಂ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ । ಜಹಿ ಶತ್ರುಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾಮರೂಪಂ ದುರಾಸದಮ್ ॥
ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಕನ್ನಡ):ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಆತ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಆತ್ಮದ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ದುರ್ಜಯವಾದ ಕಾಮರೂಪದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಜಯಿಸು.