അധ്യായം 2 — സാംഖ്യ യോഗം
സാങ്ഖ്യയോഗ
ശ്രീകൃഷ്ണൻ ആത്മാവിന്റെ അമരത്വവും സമത്വഭാവവും ഫലേച്ഛയില്ലാത്ത നിഷ്കാമകർമ്മവും സ്ഥിതപ്രജ്ഞന്റെ ലക്ഷണങ്ങളും ഉപദേശിക്കുന്നു.
പ്രധാന ശ്ലോകങ്ങളും ദാർശനിക വിശദീകരണവും
സഞ്ജയ ഉവാച । തം തഥാ കൃപയാവിഷ്ടമശ്രുപൂര്ണാകുലേക്ഷണമ് । വിഷീദന്തമിദം വാക്യമുവാച മധുസൂദനഃ ॥൨-൧॥
അർത്ഥം (മലയാളം):സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: കരുണയും കണ്ണീരും ദുഃഖവും കൊണ്ട് തളർന്ന അർജുനനോട് കൃഷ്ണൻ സംസാരിച്ചു.
ശ്രീഭഗവാനുവാച । കുതസ്ത്വാ കശ്മലമിദം വിഷമേ സമുപസ്ഥിതമ് । അനാര്യജുഷ്ടമസ്വര്ഗ്യമകീര്തികരമര്ജുന ॥൨-൨॥
അർത്ഥം (മലയാളം):കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു: അർജുനാ, ഈ പ്രതിസന്ധിയിൽ ഈ ദൗർബല്യം നിനക്കുണ്ടായത് എവിടെ നിന്നാണ്? ഇത് ഉത്തമനായവന് യോജിച്ചതല്ല.
ക്ലൈബ്യം മാ സ്മ ഗമഃ പാര്ഥ നൈതത്ത്വയ്യുപപദ്യതേ । ക്ഷുദ്രം ഹൃദയദൌര്ബല്യം ത്യക്ത്വോത്തിഷ്ഠ പരന്തപ ॥൨-൩॥
അർത്ഥം (മലയാളം):പാർത്ഥാ, ഭീരുത്വത്തിന് വഴങ്ങരുത്. ഹൃദയത്തിലെ ഈ ചെറിയ ദൗർബല്യം ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേൽക്കുക.
അര്ജുന ഉവാച । കഥം ഭീഷ്മമഹം സങ്ഖ്യേ ദ്രോണം ച മധുസൂദന । ഇഷുഭിഃ പ്രതിയോത്സ്യാമി പൂജാര്ഹാവരിസൂദന ॥൨-൪॥
അർത്ഥം (മലയാളം):അർജുനൻ ചോദിച്ചു: മധുസൂദനാ, ആരാധനാർഹരായ ഭീഷ്മനെയും ദ്രോണനെയും യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ എങ്ങനെ അമ്പുകൊണ്ട് നേരിടും?
ഗുരൂനഹത്വാ ഹി മഹാനുഭാവാന് ശ്രേയോ ഭോക്തും ഭൈക്ഷ്യമപീഹ ലോകേ । ഹത്വാര്ഥകാമാംസ്തു ഗുരൂനിഹൈവ ഭുഞ്ജീയ ഭോഗാന് രുധിരപ്രദിഗ്ധാന് ॥൨-൫॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ഈ മഹത്തായ ഗുരുക്കളെ കൊല്ലുന്നതിനെക്കാൾ ഭിക്ഷയെടുത്ത് ജീവിക്കുന്നതാണ് നല്ലത്; അവരെ കൊന്ന് ലഭിക്കുന്ന സുഖങ്ങൾ രക്തത്തിൽ മങ്ങിയിരിക്കും.
ന ചൈതദ്വിദ്മഃ കതരന്നോ ഗരീയോ യദ്വാ ജയേമ യദി വാ നോ ജയേയുഃ । യാനേവ ഹത്വാ ന ജിജീവിഷാമസ്തേഽവസ്ഥിതാഃ പ്രമുഖേ ധാര്തരാഷ്ട്രാഃ ॥൨-൬॥
അർത്ഥം (മലയാളം):നാം ജയിക്കുന്നതാണോ അവർ ജയിക്കുന്നതാണോ നല്ലത് എന്ന് അറിയില്ല. കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്തവരാണ് നമ്മുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നത്.
കാര്പണ്യദോഷോപഹതസ്വഭാവഃ പൃച്ഛാമി ത്വാം ധര്മസമ്മൂഢചേതാഃ । യച്ഛ്രേയഃ സ്യാന്നിശ്ചിതം ബ്രൂഹി തന്മേ ശിഷ്യസ്തേഽഹം ശാധി മാം ത്വാം പ്രപന്നമ് ॥൨-൭॥
അർത്ഥം (മലയാളം):കരുണകൊണ്ട് എന്റെ സ്വഭാവം ദുർബലമായി, ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് എന്റെ മനസ്സ് ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാണ്. യഥാർത്ഥ ശ്രേയസ്സ് എന്തെന്ന് ഉറപ്പായി പറയുക; ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ശിഷ്യനാണ്.
ന ഹി പ്രപശ്യാമി മമാപനുദ്യാദ്യച്ഛോകമുച്ഛോഷണമിന്ദ്രിയാണാമ് । അവാപ്യ ഭൂമാവസപത്നമൃദ്ധം രാജ്യം സുരാണാമപി ചാധിപത്യമ് ॥൨-൮॥
അർത്ഥം (മലയാളം):സമ്പന്നമായ ശത്രുരഹിത രാജ്യമോ ദേവന്മാരുടെ ആധിപത്യമോ ലഭിച്ചാലും എന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഉണക്കുന്ന ഈ ദുഃഖം നീക്കാനുള്ള വഴി കാണുന്നില്ല.
സഞ്ജയ ഉവാച । ഏവമുക്ത്വാ ഹൃഷീകേശം ഗുഡാകേശഃ പരന്തപ । ന യോത്സ്യ ഇതി ഗോവിന്ദമുക്ത്വാ തൂഷ്ണീം ബഭൂവ ഹ ॥൨-൯॥
അർത്ഥം (മലയാളം):സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യുകയില്ല' എന്ന് പറഞ്ഞ് അർജുനൻ മൗനമായി.
തമുവാച ഹൃഷീകേശഃ പ്രഹസന്നിവ ഭാരത । സേനയോരുഭയോര്മധ്യേ വിഷീദന്തമിദം വചഃ ॥൨-൧൦॥
അർത്ഥം (മലയാളം):രണ്ട് സൈന്യങ്ങൾക്കിടയിൽ ദുഃഖിച്ചിരുന്ന അർജുനനോട് കൃഷ്ണൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് സംസാരിച്ചു.
ശ്രീഭഗവാനുവാച । അശോച്യാനന്വശോചസ്ത്വം പ്രജ്ഞാവാദാംശ്ച ഭാഷസേ । ഗതാസൂനഗതാസൂംശ്ച നാനുശോചന്തി പണ്ഡിതാഃ ॥൨-൧൧॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ശോകിക്കേണ്ടാത്തവർക്കായി നീ ശോകിക്കുന്നു; എന്നാൽ ജ്ഞാനിയുടെ വാക്കുകൾ പറയുന്നു. ജ്ഞാനികൾ ജീവിച്ചവർക്കും മരിച്ചവർക്കും ശോകിക്കുകയില്ല.
ന ത്വേവാഹം ജാതു നാസം ന ത്വം നേമേ ജനാധിപാഃ । ന ചൈവ ന ഭവിഷ്യാമഃ സര്വേ വയമതഃ പരമ് ॥൨-൧൨॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ഞാനും നീയും ഈ രാജാക്കന്മാരും ഒരിക്കലും ഇല്ലാതിരുന്നവരല്ല; ഭാവിയിലും നമ്മുടെ അസ്തിത്വം ഇല്ലാതാകുകയില്ല.
ദേഹിനോഽസ്മിന്യഥാ ദേഹേ കൌമാരം യൌവനം ജരാ । തഥാ ദേഹാന്തരപ്രാപ്തിര്ധീരസ്തത്ര ന മുഹ്യതി ॥൨-൧൩॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ഒരു ശരീരത്തിൽ ബാല്യം, യൗവനം, വാർദ്ധക്യം ലഭിക്കുന്നതുപോലെ ആത്മാവ് മറ്റൊരു ശരീരം സ്വീകരിക്കുന്നു; ധീരൻ ഇതിൽ മോഹിക്കുകയില്ല.
മാത്രാസ്പര്ശാസ്തു കൌന്തേയ ശീതോഷ്ണസുഖദുഃഖദാഃ । ആഗമാപായിനോഽനിത്യാസ്താംസ്തിതിക്ഷസ്വ ഭാരത ॥൨-൧൪॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ഇന്ദ്രിയങ്ങളും വിഷയങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സമ്പർക്കം ശീതോഷ്ണങ്ങളും സുഖദുഃഖങ്ങളും ഉണ്ടാക്കുന്നു; അവ അനിത്യമാണ്, അവ സഹിക്കുക.
യം ഹി ന വ്യഥയന്ത്യേതേ പുരുഷം പുരുഷര്ഷഭ । സമദുഃഖസുഖം ധീരം സോഽമൃതത്വായ കല്പതേ ॥൨-൧൫॥
അർത്ഥം (മലയാളം):സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ സമനായി അവയാൽ അലോസരപ്പെടാത്ത ധീരൻ അമൃതത്വത്തിന് യോഗ്യനാകുന്നു.
നാസതോ വിദ്യതേ ഭാവോ നാഭാവോ വിദ്യതേ സതഃ । ഉഭയോരപി ദൃഷ്ടോഽന്തസ്ത്വനയോസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ ॥൨-൧൬॥
അർത്ഥം (മലയാളം):അസത്തിന് സ്ഥിരമായ അസ്തിത്വമില്ല; സത്തിന് നാശമില്ല. തത്ത്വദർശികൾ ഇരുവരുടെയും സത്യം കണ്ടിട്ടുണ്ട്.
അവിനാശി തു തദ്വിദ്ധി യേന സര്വമിദം തതമ് । വിനാശമവ്യയസ്യാസ്യ ന കശ്ചിത്കര്തുമര്ഹതി ॥൨-൧൭॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ഇതെല്ലാം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതിനെ അവിനാശിയെന്ന് അറിയുക; ആ അവിനാശിയെ ആരും നശിപ്പിക്കാനാവില്ല.
അന്തവന്ത ഇമേ ദേഹാ നിത്യസ്യോക്താഃ ശരീരിണഃ । അനാശിനോഽപ്രമേയസ്യ തസ്മാദ്യുധ്യസ്വ ഭാരത ॥൨-൧൮॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ഈ ശരീരങ്ങൾ നശിക്കുന്നവയാണ്; ശരീരധാരി നിത്യനും അവിനാശിയും അളക്കാനാവാത്തവനുമാണ്. അതിനാൽ കടമ നിർവഹിക്കുക.
യ ഏനം വേത്തി ഹന്താരം യശ്ചൈനം മന്യതേ ഹതമ് । ഉഭൌ തൌ ന വിജാനീതോ നായം ഹന്തി ന ഹന്യതേ ॥൨-൧൯॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ആത്മാവ് കൊല്ലുന്നു എന്നും കൊല്ലപ്പെടുന്നു എന്നും കരുതുന്നവർ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നില്ല; ആത്മാവ് കൊല്ലുകയോ കൊല്ലപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല.
ന ജായതേ മ്രിയതേ വാ കദാചിന്നായം ഭൂത്വാ ഭവിതാ വാ ന ഭൂയഃ । അജോ നിത്യഃ ശാശ്വതോഽയം പുരാണോ ന ഹന്യതേ ഹന്യമാനേ ശരീരേ ॥൨-൨൦॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ആത്മാവ് ജനിക്കുന്നതുമില്ല മരിക്കുന്നതുമില്ല; അത് അജന്മവും നിത്യവും ശാശ്വതവും പുരാതനവുമാണ്.
വേദാവിനാശിനം നിത്യം യ ഏനമജമവ്യയമ് । കഥം സ പുരുഷഃ പാര്ഥ കം ഘാതയതി ഹന്തി കമ് ॥൨-൨൧॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ആത്മാവ് നിത്യവും അജന്മവും അവിനാശിയുമാണെന്ന് അറിയുന്നവൻ ആരെ കൊല്ലും, ആരെ കൊല്ലിക്കും?
വാസാംസി ജീര്ണാനി യഥാ വിഹായ നവാനി ഗൃഹ്ണാതി നരോഽപരാണി । തഥാ ശരീരാണി വിഹായ ജീര്ണാന്യന്യാനി സംയാതി നവാനി ദേഹീ ॥൨-൨൨॥
അർത്ഥം (മലയാളം):മനുഷ്യൻ പഴയ വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയത് ധരിക്കുന്നതുപോലെ ആത്മാവ് പഴയ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയ ശരീരം സ്വീകരിക്കുന്നു.
നൈനം ഛിന്ദന്തി ശസ്ത്രാണി നൈനം ദഹതി പാവകഃ । ന ചൈനം ക്ലേദയന്ത്യാപോ ന ശോഷയതി മാരുതഃ ॥൨-൨൩॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ആത്മാവിനെ ആയുധങ്ങൾ മുറിക്കില്ല, അഗ്നി ചുട്ടുകളയില്ല, ജലം നനയ്ക്കില്ല, കാറ്റ് ഉണക്കുകയില്ല.
അച്ഛേദ്യോഽയമദാഹ്യോഽയമക്ലേദ്യോഽശോഷ്യ ഏവ ച । നിത്യഃ സര്വഗതഃ സ്ഥാണുരചലോഽയം സനാതനഃ ॥൨-൨൪॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ആത്മാവിനെ മുറിക്കാനോ ചുട്ടുകളയാനോ നനയ്ക്കാനോ ഉണക്കാനോ കഴിയില്ല; അത് നിത്യവും സർവവ്യാപിയും സനാതനവുമാണ്.
അവ്യക്തോഽയമചിന്ത്യോഽയമവികാര്യോഽയമുച്യതേ । തസ്മാദേവം വിദിത്വൈനം നാനുശോചിതുമര്ഹസി ॥൨-൨൫॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ആത്മാവ് അവ്യക്തവും അചിന്ത്യവും അവികാരവുമാണെന്ന് പറയുന്നു; ഇത് അറിഞ്ഞ് ദുഃഖിക്കരുത്.
അഥ ചൈനം നിത്യജാതം നിത്യം വാ മന്യസേ മൃതമ് । തഥാപി ത്വം മഹാബാഹോ നൈവം ശോചിതുമര്ഹസി ॥൨-൨൬॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ആത്മാവ് നിരന്തരം ജനിക്കുകയും മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന് കരുതിയാലും ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.
ജാതസ്യ ഹി ധ്രുവോ മൃത്യുര്ധ്രുവം ജന്മ മൃതസ്യ ച । തസ്മാദപരിഹാര്യേഽര്ഥേ ന ത്വം ശോചിതുമര്ഹസി ॥൨-൨൭॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ജനിച്ചവന് മരണം ഉറപ്പാണ്; മരിച്ചവന് ജനനം ഉറപ്പാണ്. ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതിനായി ദുഃഖിക്കരുത്.
അവ്യക്താദീനി ഭൂതാനി വ്യക്തമധ്യാനി ഭാരത । അവ്യക്തനിധനാന്യേവ തത്ര കാ പരിദേവനാ ॥൨-൨൮॥
അർത്ഥം (മലയാളം):എല്ലാ ജീവികളും ജനനത്തിന് മുമ്പ് അവ്യക്തവും നടുവിൽ വ്യക്തവും മരണത്തിന് ശേഷം വീണ്ടും അവ്യക്തവുമാകുന്നു; അതിൽ ദുഃഖം എന്തിന്?
ആശ്ചര്യവത്പശ്യതി കശ്ചിദേനമാശ്ചര്യവദ്വദതി തഥൈവ ചാന്യഃ । ആശ്ചര്യവച്ചൈനമന്യഃ ശൃണോതി ശ്രുത്വാപ്യേനം വേദ ന ചൈവ കശ്ചിത് ॥൨-൨൯॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ചിലർ ആത്മാവിനെ അത്ഭുതമായി കാണുന്നു, ചിലർ അത്ഭുതമായി പറയുന്നു, ചിലർ അത്ഭുതമായി കേൾക്കുന്നു; എങ്കിലും കുറച്ചുപേർ മാത്രമേ അതിനെ അറിയൂ.
ദേഹീ നിത്യമവധ്യോഽയം ദേഹേ സര്വസ്യ ഭാരത । തസ്മാത്സര്വാണി ഭൂതാനി ന ത്വം ശോചിതുമര്ഹസി ॥൨-൩൦॥
അർത്ഥം (മലയാളം):എല്ലാ ശരീരങ്ങളിലും ഉള്ള ആത്മാവ് നിത്യവും അവധ്യമുമാണ്; അതിനാൽ ആരെയും കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കരുത്.
സ്വധര്മമപി ചാവേക്ഷ്യ ന വികമ്പിതുമര്ഹസി । ധര്മ്യാദ്ധി യുദ്ധാച്ഛ്രേയോഽന്യത്ക്ഷത്രിയസ്യ ന വിദ്യതേ ॥൨-൩൧॥
അർത്ഥം (മലയാളം):സ്വധർമ്മം പരിഗണിച്ചും നീ വിറയ്ക്കരുത്; ധർമ്മയുദ്ധത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ കർത്തവ്യം ക്ഷത്രിയന് ഇല്ല.
യദൃച്ഛയാ ചോപപന്നം സ്വര്ഗദ്വാരമപാവൃതമ് । സുഖിനഃ ക്ഷത്രിയാഃ പാര്ഥ ലഭന്തേ യുദ്ധമീദൃശമ് ॥൨-൩൨॥
അർത്ഥം (മലയാളം):സ്വയം ലഭിച്ചും സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ വാതിൽ തുറന്നും നിൽക്കുന്ന ഇത്തരമൊരു ധർമ്മയുദ്ധം ക്ഷത്രിയരുടെ ഭാഗ്യമാണ്.
അഥ ചേത്ത്വമിമം ധര്മ്യം സംഗ്രാമം ന കരിഷ്യസി । തതഃ സ്വധര്മം കീര്തിം ച ഹിത്വാ പാപമവാപ്സ്യസി ॥൨-൩൩॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ഈ ധർമ്മയുദ്ധം ചെയ്യാതിരുന്നാൽ സ്വധർമ്മവും കീർത്തിയും ഉപേക്ഷിച്ച് പാപം നേടും.
അകീര്തിം ചാപി ഭൂതാനി കഥയിഷ്യന്തി തേഽവ്യയാമ് । സമ്ഭാവിതസ്യ ചാകീര്തിര്മരണാദതിരിച്യതേ ॥൨-൩൪॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ജനങ്ങൾ നിന്റെ അപകീർത്തി പറയുകയും ചെയ്യും; ബഹുമാനിക്കപ്പെട്ടവന് അപകീർത്തി മരണത്തേക്കാൾ ദുഃഖകരമാണ്.
ഭയാദ്രണാദുപരതം മംസ്യന്തേ ത്വാം മഹാരഥാഃ । യേഷാം ച ത്വം ബഹുമതോ ഭൂത്വാ യാസ്യസി ലാഘവമ് ॥൨-൩൫॥
അർത്ഥം (മലയാളം):മഹാരഥർ നീ ഭയന്ന് യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറിയെന്ന് കരുതും; നിന്നെ ബഹുമാനിച്ചവർ നിന്നെ താഴ്ന്നവനായി കാണും.
അവാച്യവാദാംശ്ച ബഹൂന്വദിഷ്യന്തി തവാഹിതാഃ । നിന്ദന്തസ്തവ സാമര്ഥ്യം തതോ ദുഃഖതരം നു കിമ് ॥൨-൩൬॥
അർത്ഥം (മലയാളം):നിന്റെ ശത്രുക്കൾ നിന്റെ ശക്തിയെ നിന്ദിച്ച് അനേകം അപമാനവാക്കുകൾ പറയും; അതിലും ദുഃഖകരം എന്തുണ്ട്?
ഹതോ വാ പ്രാപ്സ്യസി സ്വര്ഗം ജിത്വാ വാ ഭോക്ഷ്യസേ മഹീമ് । തസ്മാദുത്തിഷ്ഠ കൌന്തേയ യുദ്ധായ കൃതനിശ്ചയഃ ॥൨-൩൭॥
അർത്ഥം (മലയാളം):യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചാൽ സ്വർഗ്ഗം ലഭിക്കും; ജയിച്ചാൽ ഭൂമി അനുഭവിക്കും. അതിനാൽ എഴുന്നേറ്റ് യുദ്ധത്തിന് ഉറപ്പുവരുത്തുക.
സുഖദുഃഖേ സമേ കൃത്വാ ലാഭാലാഭൌ ജയാജയൌ । തതോ യുദ്ധായ യുജ്യസ്വ നൈവം പാപമവാപ്സ്യസി ॥൨-൩൮॥
അർത്ഥം (മലയാളം):സുഖദുഃഖം, ലാഭനഷ്ടം, ജയപരാജയം എന്നിവ സമമായി കണ്ട് യുദ്ധം ചെയ്യുക; അങ്ങനെ പാപം ഉണ്ടാകില്ല.
ഏഷാ തേഽഭിഹിതാ സാങ്ഖ്യേ ബുദ്ധിര്യോഗേ ത്വിമാം ശൃണു । ബുദ്ധ്യാ യുക്തോ യയാ പാര്ഥ കര്മബന്ധം പ്രഹാസ്യസി ॥൨-൩൯॥
അർത്ഥം (മലയാളം):സാംഖ്യത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ ജ്ഞാനം പറഞ്ഞു; ഇനി യോഗബുദ്ധി കേൾക്കുക. അതിലൂടെ കർമ്മബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
നേഹാഭിക്രമനാശോഽസ്തി പ്രത്യവായോ ന വിദ്യതേ । സ്വല്പമപ്യസ്യ ധര്മസ്യ ത്രായതേ മഹതോ ഭയാത് ॥൨-൪൦॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ഈ മാർഗത്തിൽ ശ്രമം ഒരിക്കലും നഷ്ടമാകില്ല; ചെറിയൊരു ആചരണവും വലിയ ഭയത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കും.
വ്യവസായാത്മികാ ബുദ്ധിരേകേഹ കുരുനന്ദന । ബഹുശാഖാ ഹ്യനന്താശ്ച ബുദ്ധയോഽവ്യവസായിനാമ് ॥൨-൪൧॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ഇവിടെ നിശ്ചയാത്മകമായ ബുദ്ധി ഏകാഗ്രമാണ്; നിശ്ചയമില്ലാത്തവരുടെ ബുദ്ധി അനേകം ശാഖകളായി പിരിയുന്നു.
യാമിമാം പുഷ്പിതാം വാചം പ്രവദന്ത്യവിപശ്ചിതഃ । വേദവാദരതാഃ പാര്ഥ നാന്യദസ്തീതി വാദിനഃ ॥൨-൪൨॥
അർത്ഥം (മലയാളം):അജ്ഞാനികൾ വേദങ്ങളുടെ പുഷ്പിത വാക്കുകളിൽ ആസക്തരായി കർമ്മഫലത്തിനപ്പുറം ഒന്നുമില്ലെന്ന് പറയുന്നു.
കാമാത്മാനഃ സ്വര്ഗപരാ ജന്മകര്മഫലപ്രദാമ് । ക്രിയാവിശേഷബഹുലാം ഭോഗൈശ്വര്യഗതിം പ്രതി ॥൨-൪൩॥
അർത്ഥം (മലയാളം):കാമനകളാൽ പ്രേരിതരായി സ്വർഗ്ഗം ലക്ഷ്യമാക്കി പല കർമ്മകാണ്ഡങ്ങളും നടത്തി ജന്മം, കർമ്മഫലം, ഭോഗം, ഐശ്വര്യം എന്നിവ തേടുന്നു.
ഭോഗൈശ്വര്യപ്രസക്താനാം തയാപഹൃതചേതസാമ് । വ്യവസായാത്മികാ ബുദ്ധിഃ സമാധൌ ന വിധീയതേ ॥൨-൪൪॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ഭോഗത്തിലും ഐശ്വര്യത്തിലും ആസക്തരായവരുടെ മനസ്സ് അവയാൽ അപഹരിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ സമാധിക്കുള്ള സ്ഥിരബുദ്ധി ഉണ്ടാകില്ല.
ത്രൈഗുണ്യവിഷയാ വേദാ നിസ്ത്രൈഗുണ്യോ ഭവാര്ജുന । നിര്ദ്വന്ദ്വോ നിത്യസത്ത്വസ്ഥോ നിര്യോഗക്ഷേമ ആത്മവാന് ॥൨-൪൫॥
അർത്ഥം (മലയാളം):വേദങ്ങൾ മൂന്ന് ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ് പറയുന്നത്. അർജുനാ, അവയെ അതിജീവിച്ച് ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തനായി ആത്മാവിൽ നിലനിൽക്കുക.
യാവാനര്ഥ ഉദപാനേ സര്വതഃ സമ്പ്ലുതോദകേ । താവാന്സര്വേഷു വേദേഷു ബ്രാഹ്മണസ്യ വിജാനതഃ ॥൨-൪൬॥
അർത്ഥം (മലയാളം):എല്ലായിടത്തും വെള്ളം നിറഞ്ഞാൽ കിണറിന്റെ പ്രയോജനം എത്രയോ, തത്ത്വജ്ഞാനിക്ക് എല്ലാ വേദങ്ങളുടെയും പ്രയോജനം അത്രയാണ്.
കര്മണ്യേവാധികാരസ്തേ മാ ഫലേഷു കദാചന । മാ കര്മഫലഹേതുര്ഭൂര്മാ തേ സങ്ഗോഽസ്ത്വകര്മണി ॥൨-൪൭॥
അർത്ഥം (മലയാളം):നിനക്ക് അവകാശം കർമ്മത്തിൽ മാത്രം, ഫലത്തിൽ ഒരിക്കലുമില്ല. ഫലത്തിനായി മാത്രം പ്രവർത്തിക്കരുത്; അകർമ്മത്തിലും ആസക്തനാകരുത്.
യോഗസ്ഥഃ കുരു കര്മാണി സങ്ഗം ത്യക്ത്വാ ധനഞ്ജയ । സിദ്ധ്യസിദ്ധ്യോഃ സമോ ഭൂത്വാ സമത്വം യോഗ ഉച്യതേ ॥൨-൪൮॥
അർത്ഥം (മലയാളം):യോഗത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് കർമ്മം ചെയ്യുക. വിജയപരാജയങ്ങളിൽ സമത്വം പുലർത്തുന്നതാണ് യോഗം.
ദൂരേണ ഹ്യവരം കര്മ ബുദ്ധിയോഗാദ്ധനഞ്ജയ । ബുദ്ധൌ ശരണമന്വിച്ഛ കൃപണാഃ ഫലഹേതവഃ ॥൨-൪൯॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ഫലാഭിലാഷത്തോടെ ചെയ്യുന്ന കർമ്മം ബുദ്ധിയോഗത്തേക്കാൾ താഴ്ന്നതാണ്. ബുദ്ധിയിൽ ശരണം തേടുക; ഫലത്തെ പിന്തുടരുന്നവർ ദയനീയരാണ്.
ബുദ്ധിയുക്തോ ജഹാതീഹ ഉഭേ സുകൃതദുഷ്കൃതേ । തസ്മാദ്യോഗായ യുജ്യസ്വ യോഗഃ കര്മസു കൌശലമ് ॥൨-൫൦॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ബുദ്ധിയുള്ളവൻ പുണ്യവും പാപവും നൽകുന്ന ബന്ധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. അതിനാൽ യോഗത്തിൽ ഏർപ്പെടുക; യോഗം കർമ്മത്തിലെ കൗശലമാണ്.
കര്മജം ബുദ്ധിയുക്താ ഹി ഫലം ത്യക്ത്വാ മനീഷിണഃ । ജന്മബന്ധവിനിര്മുക്താഃ പദം ഗച്ഛന്ത്യനാമയമ് ॥൨-൫൧॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ജ്ഞാനികൾ കർമ്മഫലം ഉപേക്ഷിച്ച് ജന്മബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി ദുഃഖരഹിതമായ നിലയിലെത്തുന്നു.
യദാ തേ മോഹകലിലം ബുദ്ധിര്വ്യതിതരിഷ്യതി । തദാ ഗന്താസി നിര്വേദം ശ്രോതവ്യസ്യ ശ്രുതസ്യ ച ॥൨-൫൨॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ബുദ്ധി മോഹത്തിന്റെ ചെളി കടന്നാൽ കേട്ടതിലും കേൾക്കാനിരിക്കുന്നതിലും വൈരാഗ്യം ഉണ്ടാകും.
ശ്രുതിവിപ്രതിപന്നാ തേ യദാ സ്ഥാസ്യതി നിശ്ചലാ । സമാധാവചലാ ബുദ്ധിസ്തദാ യോഗമവാപ്സ്യസി ॥൨-൫൩॥
അർത്ഥം (മലയാളം):വിവിധ ഉപദേശങ്ങളിൽ നിന്ന് കുഴഞ്ഞ ബുദ്ധി ധ്യാനത്തിൽ അചഞ്ചലമാകുമ്പോൾ നീ യോഗം പ്രാപിക്കും.
അര്ജുന ഉവാച । സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്യ കാ ഭാഷാ സമാധിസ്ഥസ്യ കേശവ । സ്ഥിതധീഃ കിം പ്രഭാഷേത കിമാസീത വ്രജേത കിമ് ॥൨-൫൪॥
അർത്ഥം (മലയാളം):അർജുനൻ ചോദിച്ചു: സമാധിയിൽ ഉറച്ച സ്ഥിതപ്രജ്ഞന്റെ ലക്ഷണം എന്താണ്? അവൻ എങ്ങനെ സംസാരിക്കുകയും ഇരിക്കുകയും നടക്കുകയും ചെയ്യുന്നു?
ശ്രീഭഗവാനുവാച । പ്രജഹാതി യദാ കാമാന്സര്വാന്പാര്ഥ മനോഗതാന് । ആത്മന്യേവാത്മനാ തുഷ്ടഃ സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്തദോച്യതേ ॥൨-൫൫॥
അർത്ഥം (മലയാളം):മനസ്സിലെ എല്ലാ കാമനകളും ഉപേക്ഷിച്ച് ആത്മാവിൽ ആത്മാവുകൊണ്ട് തന്നെ തൃപ്തനായവനെ സ്ഥിതപ്രജ്ഞൻ എന്നു പറയുന്നു.
ദുഃഖേഷ്വനുദ്വിഗ്നമനാഃ സുഖേഷു വിഗതസ്പൃഹഃ । വീതരാഗഭയക്രോധഃ സ്ഥിതധീര്മുനിരുച്യതേ ॥൨-൫൬॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ദുഃഖത്തിൽ അലോസരപ്പെടാത്ത, സുഖത്തിൽ ആഗ്രഹമില്ലാത്ത, രാഗഭയക്രോധങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തനായവൻ സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ള മുനിയാണ്.
യഃ സര്വത്രാനഭിസ്നേഹസ്തത്തത്പ്രാപ്യ ശുഭാശുഭമ് । നാഭിനന്ദതി ന ദ്വേഷ്ടി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ॥൨-൫൭॥
അർത്ഥം (മലയാളം):എവിടെയും ആസക്തിയില്ലാതെ, ശുഭമോ അശുഭമോ ലഭിക്കുമ്പോൾ സന്തോഷിക്കാതെയും ദ്വേഷിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവന്റെ പ്രജ്ഞ സ്ഥിരമാണ്.
യദാ സംഹരതേ ചായം കൂര്മോഽങ്ഗാനീവ സര്വശഃ । ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യസ്തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ॥൨-൫൮॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ആമ അവയവങ്ങൾ ഉള്ളിലേക്ക് വലിക്കുന്നതുപോലെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവലിക്കുന്നവന്റെ പ്രജ്ഞ സ്ഥിരമാണ്.
വിഷയാ വിനിവര്തന്തേ നിരാഹാരസ്യ ദേഹിനഃ । രസവര്ജം രസോഽപ്യസ്യ പരം ദൃഷ്ട്വാ നിവര്തതേ ॥൨-൫൯॥
അർത്ഥം (മലയാളം):വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്നാലും അവയുടെ രുചി ശേഷിക്കും; പരമത്തെ അനുഭവിച്ചാൽ ആ രുചിയും ഇല്ലാതാകും.
യതതോ ഹ്യപി കൌന്തേയ പുരുഷസ്യ വിപശ്ചിതഃ । ഇന്ദ്രിയാണി പ്രമാഥീനി ഹരന്തി പ്രസഭം മനഃ ॥൨-൬൦॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ശ്രമിക്കുന്ന വിവേകിയുടെയും മനസ്സിനെ അശാന്തമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ബലമായി വലിച്ചിഴയ്ക്കാം.
താനി സര്വാണി സംയമ്യ യുക്ത ആസീത മത്പരഃ । വശേ ഹി യസ്യേന്ദ്രിയാണി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ॥൨-൬൧॥
അർത്ഥം (മലയാളം):എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും നിയന്ത്രിച്ച് എന്നിൽ മനസ്സ് സ്ഥാപിക്കുക; ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവന്റെ പ്രജ്ഞ സ്ഥിരമാണ്.
ധ്യായതോ വിഷയാന്പുംസഃ സങ്ഗസ്തേഷൂപജായതേ । സങ്ഗാത്സഞ്ജായതേ കാമഃ കാമാത്ക്രോധോഽഭിജായതേ ॥൨-൬൨॥
അർത്ഥം (മലയാളം):വിഷയങ്ങളെ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ ആസക്തി, ആസക്തിയിൽ നിന്ന് കാമന, കാമനയിൽ നിന്ന് ക്രോധം ജനിക്കുന്നു.
ക്രോധാദ്ഭവതി സമ്മോഹഃ സമ്മോഹാത്സ്മൃതിവിഭ്രമഃ । സ്മൃതിഭ്രംശാദ് ബുദ്ധിനാശോ ബുദ്ധിനാശാത്പ്രണശ്യതി ॥൨-൬൩॥
അർത്ഥം (മലയാളം):ക്രോധത്തിൽ നിന്ന് മോഹം, മോഹത്തിൽ നിന്ന് സ്മൃതിഭ്രംശം, സ്മൃതിനാശത്തിൽ നിന്ന് ബുദ്ധിനാശം, അതിൽ നിന്ന് പതനം സംഭവിക്കുന്നു.
രാഗദ്വേഷവിയുക്തൈസ്തു വിഷയാനിന്ദ്രിയൈശ്ചരന് । ആത്മവശ്യൈര്വിധേയാത്മാ പ്രസാദമധിഗച്ഛതി ॥൨-൬൪॥
അർത്ഥം (മലയാളം):രാഗദ്വേഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തനായി ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച് വിഷയങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന സംയമി അന്തർശാന്തി നേടുന്നു.
പ്രസാദേ സര്വദുഃഖാനാം ഹാനിരസ്യോപജായതേ । പ്രസന്നചേതസോ ഹ്യാശു ബുദ്ധിഃ പര്യവതിഷ്ഠതേ ॥൨-൬൫॥
അർത്ഥം (മലയാളം):മനസ്സ് പ്രസന്നമായാൽ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും കുറയും; പ്രസന്നന്റെ ബുദ്ധി വേഗത്തിൽ സ്ഥിരമാകും.
നാസ്തി ബുദ്ധിരയുക്തസ്യ ന ചായുക്തസ്യ ഭാവനാ । ന ചാഭാവയതഃ ശാന്തിരശാന്തസ്യ കുതഃ സുഖമ് ॥൨-൬൬॥
അർത്ഥം (മലയാളം):സംയമമില്ലാത്തവന് സ്ഥിരബുദ്ധിയോ ധ്യാനമോ ഇല്ല; ധ്യാനമില്ലാതെ ശാന്തിയില്ല, ശാന്തിയില്ലാതെ സുഖമെങ്ങനെ?
ഇന്ദ്രിയാണാം ഹി ചരതാം യന്മനോഽനുവിധീയതേ । തദസ്യ ഹരതി പ്രജ്ഞാം വായുര്നാവമിവാമ്ഭസി ॥൨-൬൭॥
അർത്ഥം (മലയാളം):മനസ്സ് ഒരു ചഞ്ചല ഇന്ദ്രിയത്തെ പിന്തുടർന്നാൽ കാറ്റ് വെള്ളത്തിലെ പടകിനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ ബുദ്ധിയെ കൊണ്ടുപോകും.
തസ്മാദ്യസ്യ മഹാബാഹോ നിഗൃഹീതാനി സര്വശഃ । ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യസ്തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ॥൨-൬൮॥
അർത്ഥം (മലയാളം):അതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ എല്ലായിടത്തുനിന്നും വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് നിയന്ത്രിച്ചവന്റെ പ്രജ്ഞ സ്ഥിരമാണ്.
യാ നിശാ സര്വഭൂതാനാം തസ്യാം ജാഗര്തി സംയമീ । യസ്യാം ജാഗ്രതി ഭൂതാനി സാ നിശാ പശ്യതോ മുനേഃ ॥൨-൬൯॥
അർത്ഥം (മലയാളം):എല്ലാ ജീവികൾക്കും രാത്രിയായതിൽ സംയമി ജാഗരിക്കുന്നു; ജീവികൾ ജാഗരിക്കുന്നതു തത്ത്വദർശിക്ക് രാത്രിപോലെയാണ്.
ആപൂര്യമാണമചലപ്രതിഷ്ഠം സമുദ്രമാപഃ പ്രവിശന്തി യദ്വത് । തദ്വത്കാമാ യം പ്രവിശന്തി സര്വേ സ ശാന്തിമാപ്നോതി ന കാമകാമീ ॥൨-൭൦॥
അർത്ഥം (മലയാളം):നദികൾ കടലിൽ ചേർന്നാലും കടൽ അചഞ്ചലമായിരിക്കുന്നതുപോലെ, കാമനകൾ വന്നാലും അചഞ്ചലനായവൻ ശാന്തി നേടുന്നു.
വിഹായ കാമാന്യഃ സര്വാന്പുമാംശ്ചരതി നിഃസ്പൃഹഃ । നിര്മമോ നിരഹങ്കാരഃ സ ശാന്തിമധിഗച്ഛതി ॥൨-൭൧॥
അർത്ഥം (മലയാളം):എല്ലാ കാമനകളും ഉപേക്ഷിച്ച് നിസ്സ്പൃഹനും നിർമമനും നിരഹങ്കാരനുമായി ജീവിക്കുന്നവൻ ശാന്തി നേടുന്നു.
ഏഷാ ബ്രാഹ്മീ സ്ഥിതിഃ പാര്ഥ നൈനാം പ്രാപ്യ വിമുഹ്യതി । സ്ഥിത്വാസ്യാമന്തകാലേഽപി ബ്രഹ്മനിര്വാണമൃച്ഛതി ॥൨-൭൨॥
അർത്ഥം (മലയാളം):പാർത്ഥാ, ഇതാണ് ബ്രാഹ്മീ സ്ഥിതി. ഇത് നേടിയവൻ മോഹിക്കുകയില്ല; അന്തിമകാലത്തും ഇതിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ ബ്രഹ്മനിർവാണം പ്രാപിക്കും.